كوهستانهاى سخت شيب‌دار شديم . ما اغلب به بلندىهائى كه در نخستين ديدمان به نظر مىرسيد كه نمىشود به آنها دسترسى يافت با پاى پياده به سختى بالا مىرفتيم . يكى از قاطرهاى ما كه روى برف ليز خورد به رود ارس افتاد . آبهاى اين رود در اين قسمت ، از يك تنگهء خيلى تنگ و گود مىگذرد و از جنوب به سوى شمال تا دو فرسخ و نيمى مشرق حسن قلعه روان است ، در اين نقطه تغيير جهت داده و امتداد مشرق - شمال - شرق را به خود مىگيرد . اينجا درست همان Pontem - indignatus - Araxes است . ما روز هيجدهم ماه هنگام غروب خيلى خسته به كوللى دهكدهء پرجمعيت ارمنىنشين كه در نوزده فرسخى ارزنة الروم ، در ساحل چپ و نزديك سرچشمهء اين رود واقع است رسيديم . در تابستان به آسانى مىتوان از گدار آن گذشت و ليكن هنگام آب شدن برف بايد كه به كمك جاله‌هائى ( كشتى چوبى ) كه از تركه‌هاى جگن ساخته شده يا با مشگهاى باد كرده « 1 » از آن عبور كرد . پس از آن‌كه از كوهستان آق‌داغ ، سفيد كوه كه قلهء آن چنان كه نامش نشان مىدهد هميشه پوشيده از برف است به سختى گذشتيم به طرف حوزهء خنس يا بگفتهء علم هيئت تركها ، خنوس « 2 » جايگاهى كه به سبب عالى بودن نژاد اسبش نامى شده است سرازير گشتيم . شب را در دهكدهء كوزلى دهكدهء ارمنىنشين خوابيديم ولى مردمان آنجا به فرمان يوسف پاشا گوش ندادند و با لجاجت از دادن خانه‌اى به ما خوددارى كردند مگر آن‌كه ما حاضر به جبران خسارت آن‌ها بشويم . اين نخستين بارى بود كه به عيسويانى برخورديم كه مصمم بودند يك ايستادگى از خود در برابر تركها نشان دهند ولى در اين تكهء ارمنستان نفوذ حكومت تقريبا هيچ است . دهقانان آن‌جا مسلح و سخت جنگ آزموده در برابر اقدامات كردها هستند ؛ با آنها نبردهاى مكرر نموده نه از تهديداتشان و نه از دشنام‌ها و نه از مرگ ترس

--> ( 1 ) - براى شرح اين نوع كشتىها به جلد اول ، صفحهء 121 ، مسافرت به ايران كه در سالهاى 1807 ، 1808 و 1809 انجام گرفته نگاه كنيد ( پاريس كتابفروشى دانتو ) . ( 2 ) - جهان‌نما صفحهء 425