موريتس دو كوتز بوئه ( مترجم : محمود هدايت )
39
مسافرت به ايران بمعيت سفير كبير روسيه در سال 1817 م ( فارسى )
اين جانوران موذى انسان ترك سبزه و چمن را ميگويد و مانند ممالك معتدله از آن استفاده نمىكند . باغهاى تفليس بىترتيب و مخصوص تربيت مو است - شرابى كه از آن مىاندازند بيشتر مثل شرابهاى فرانسه ملايم و كمآزار است - جاى خيلى تأسف است كه اهالى عادت ندارند شرابها را در چليك نگاه دارند بلكه در مشكهائى مىكنند كه قبلا منافذ آن را با نفت مسدود كردهاند . اين قشر درونى با شراب آميخته طعمى به آن مىدهد كه براى اشخاص غيرعادى خوشآيند نبوده و براى خارجيان نيز استعمال آن خالى از زحمت نيست ولى همين كه عادت شد كسى متحمل آن نمىشود . در ايالت راشتىيم شرابهاى بهترى درست مىكنند كه آن را در خمرههاى گلى حفظ مى - نمايند بدين جهت طعم فوقالعاده گوارائى پيدا مىكند ولى باز براى حمل و نقل آن ناگزيرند كه در مشكهائى كه خود بوربوك نامند آن را حمل كنند . فواكه اين شهر بىنهايت لذيذ و فراوانست و انگور آن از پاييز تا پاييز سال ديگر مىماند . دستجات دهاقين آلمانى كه حكمران محل مقدارى اراضى را بايشان اختصاص داده در امور فلاحتى و صنعتى محل تأثيرات مهمه دارند - در نزديكى شهر خانه براى آنها ساختهاند و چون بذر و حشم ندارند كمك مالى به آنان مىشود . خوشبختانه عدهاى از آنان را كه پنير و آبجو و كره به بازار تفليس آورده بودند ديديم چنان كه خود اظهار مىداشتند از شدت فقر وفاقه مجبورا جلاى وطن كردهاند و در آلمان نيز لاشيئى محض بودهاند . رفتارشان حقيقتا شايان تعريف و تمجيد است و در نهايت اطاعت و انقياد اوامر دولت را مطاع ميشمارند . دائم سر - گرم امور صنعتى و زراعتى خويشند ولى از حيث آداب و اخلاق باهالى نمىتوانند كمك زيادى بكنند و حال آنكه از همه چيز واجبتر بود . زمين اين مملكت فوقالعاده حاصلخيز است و تخمى سى تخم عمل مىكند . براى بذر افشاندن كافى است كه شخمى سطحى بزنند و همين عمل سبب شده كه اهالى اين قسمت طبيعتا تنبل و بىمصرف بار آمدهاند . قرى و قصبات به شكل عجيبى زيرزمين