ميرزا حسين خان مبصر السلطنه

28

مراسلات طهران ( فارسى )

زمانى كه تهران پاىتخت ايران شد ، شهرى فاقد هرگونه صنعت و يا تجارت قابل ملاحظه‌اى بود . اين كاستى مدّت‌ها دوام داشت ، تا اين‌كه به تدريج تغيير كرد . 37 اندوختن ثروت ، از طريق مشاغل دولتى ، قرض دادن پول ، خريد و فروش زمين ، و سرمايه‌گذارى در ملك ، ممكن مىشد 38 كه « بورس » زمين را رونق مىداد . البتّه عوامل ديگرى نيز در اين مسأله تأثير داشتند كه يكى از آن‌ها ، به قول ميرزا حسن خان ، « هجوم فرنگىها » بود . يكى از علل هجوم فرنگىها ، فعّاليّت وزير مختار جديد انگليس سِردرامندولف بود كه در سال 1888 م / 1305 ه . ق وارد ايران شده بود . او با محافل مالى انگلستان تماس نزديك داشت و سعى مىكرد امور اقتصادى كشورش را توسعه دهد . او در سال 1889 م / 1306 ه . ق امتياز بانك شاهنشاهى و لاتارى را گرفت و سال بعد ، امتياز تنباكو را براى ميجر تالبوت از دولت دريافت كرد . 39 فرنگىها براى خريد زمين يا اجارهء خانه ، نسبت به ايرانىها ، قيمت بيش‌ترى مىپرداختند . ميرزا حسن خان مىگفت در صورتى كه ميرزا حسين خان به تهران مراجعت كند ، لزومى ندارد نزديك سفارت منزل كند و مىتواند خانهء ارزانى به قيمت 6 يا 7 تومان اجاره كند و خانه‌اى را كه خريده ، اجاره دهد ، به‌خصوص اين‌كه خانه براى سكونت فرنگىها كه زنانشان بىحجاب بودند ، مناسب‌تر بود . ميرزا حسن خان به تأثير مسايل سياسى بر مستغلّات و املاك و امور مالى توجّه داشت . او از شورش عليه امتياز تنباكو ، كه بالأخره به لغو آن منجر شد ، سخنى نگفته است ، ولى به اين مسأله كه كمپانى تنباكو ممكن است كار ايجاد كند و يا شايد يكى از رؤساى آن ، خانهء ميرزا حسين خان را اجاره كند ، مىانديشيد و با اميدوارى نوشت چندين نفر فرنگى براى راه‌آهن خواهند آمد و ديرى نپاييد كه خبر داد هزار نفر فرنگى در راهند و « براى راه‌آهن و كارخانه‌جات مىآيند . » اطّلاعات ميرزا حسن خان دربارهء اين‌گونه امور ، هميشه دقيق نبود ، چون مىپنداشت امتياز راه‌آهن را به انگليسىها مىدهند ، در صورتى كه در سال 1888 م / 1305 ه . ق يك كمپانى بلژيكى امتياز ساختن راه‌آهن كوتاهى را گرفت ، كه تهران را به شاه عبد العظيم متّصل مىكرد . 40 پيش از آن در سال 1873 م / 1290 ه . ق دولت ايران امتيازى به رويتر داده بود كه شامل ساختن راه‌آهن ، سدّ ، راه ، تأسيس بانك ، و غيره مىشد ، ولى به دليل وجود بعضى موانع ، قرارداد لغو شد . رويتر درصدد احياى امتياز و يا دريافت خسارت بود ، تا آن