عبد الحسين خان ملك المؤرخين ( لسان السلطنه )
755
مرآت الوقايع مظفرى ( فارسى )
دولت فرانسه و انگليس خيال دارند كه واسطهء اصلاح ميانهء اين دو دولت بشوند اما دولت ژاپون بعضى شروط مىنمايد كه قوهء دولت روس نيست . نجف اشرف آقا شيخ محمد حسن معروف فاضل ماماقانى است كه اصلا از اهالى ماماقان آذربايجان است و سالهاست كه در نجف اشرف مشغول تدريس و تدرس است و از اجلاى علماى عهد است . اگر دو نفر در اين عالم زاهدى يافت شود ، وى يكى از آنهاست و ثلث اهالى ايران مقلد او مىباشند ، خصوصا اهالى آذربايجان ، در عشر سوم محرم 1323 هجرى در نجف اشرف در سن هشتاد و هفت بدرود زندگى كرد ، عليه الرحمة . در اغلبى از بلاد ايران و عراق عرب مجلس فاتحه گرفتند و يك دو روز بازار را بستند . در [ علم ] اصول كتابها پرداخته [ است ] . دو پسر از آن مرحوم به جاى مانده در نجف اشرف مشغول تحصيل مىباشند . « 1 » طهران پس از آنكه ما بين بعضى از علما و صدر اعظم نزاع برخاست و خواستند بلوا نمايند ، شاه و صدر اعظم بسيار خوفناك شدند . صدر اعظم محض حفظ خود و پيشبينى قراول خانههاى طهران را به امير خان سردار - برادر زادهء خود كه از جملهء الواط است - سپرد . او يك فوج عرب طهران را كه از اوباش و اراذل معروف مىباشند ، در قراولخانهها گذاشت . تمام اين سربازها هركدام يك چماق ارژن در دست دارند و در بازارها و خيابانها مىگردند و بىسبب براى چشمزخم مردم پاپى مردم مىشوند و شبى ده ، بيست نفر را مىگيرند . امير خان به سهپاى « 2 » مىبندد و اسباب بىحرمتى مردم شده و آخر الامر فساد
--> ( 1 ) . شيخ محمد حسن مامقانى از علماى معروف و از زهاد عصر ، در ابتدا شاگرد شيخ مرتضى انصارى بود و بعد از فوت او نزد علماى ديگر منجمله سيد حسين كوهكمرى تلمذ نمود . وفاتش در نجف ، در 18 محرم سال 1323 ه . ق واقع شد و در مقبرهاى كه يكى از مقلدين براى او به دو ماه پيشتر ساخته بود مدفون گرديد از تأليفات اوست : بشرى الوصول الى اسرار علم الاصول در هشت مجلد و ذرايع الاحلام فى شرح شرايع الاسلام كه فقط باب طهارت آن در دو مجلد بزرگ در تبريز چاپ سنگى شده و غاية الآمال كه حاشيهاى است بر مكاسب شيخ مرتضى انصارى . ( 2 ) . سهپاى سهپايه از آلات شكنجه .