ا لم تر انّ طول الليل [ 1 ] يسلى * و ينسى مثل ما نسيت جدام [ 2 ] . امّا اندر تاريخ حمزه اين قدر مسطورست كه روايت كند از كتاب [ نريرى ] در زيجه [ 3 ] كه اول تاريخ است [ 4 ] كه بطليموش اندر مجسطى پيدا كرده است ميان كواكب تيز رو [ 5 ] ، از آن سال [ كه ] بخت نصر مستولى شد اندر حدّ مغرب ، پس آنچ [ ثاون ] بر آن زيج نهاد تاريخ فيلفش بود ، پس تاريخ اسكندر ، پس تاريخ انطينوش [ 6 ] و حساب كواكب بيابانى [ 7 ] بر اين كردست . و گفت تاريخ قبطيان از روز چهارشنبه است كه بخت نصر بديار غرب [ 8 ] آمد ، و از آن وقت تا تاريخ يزدجرد شهريار به حساب پارسيان هزار و سيصد و هفتاد و نه سال و سه ماه [ 9 ] است ، و ميان اسكندر و يزدجرد نهصد و چهل و دو سال و دويست و پنجاه [ و نه ] روز [ 10 ] بسالهاء سريانيان و اللّه اعلم .

--> [ ( 1 ) ] حمزه الدهر . [ ( 2 ) ] متن . خدام ؟ ، حمزه جدام ؟ و اين هر دو مناسبت ندارد - جدامة كثمامة . . . ما يستخرج من السنبل بالخشب اذا ذرى البر فى الريح و عزل منه تبنه ( قاموس ) و ظ بهترست كه جذام بضم جيم و ذال معجمه بخوانيم ، بقول جوهرى : جذام قبيلة من اليمن تنزل بجبال حسمى . . . قال الكميت يذكر انتقالهم الى بلاد اليمن بنسبهم « نعاء جذاما غير موت و لا قتل ، و لكن فراقا للدّعائم و الاصل » و الجذامة من الزرع ما بقى بعد الحصد ( صحاح ) و اين معنى اخير همانست كه فيروز آبادى آن را بدال مهمله دانسته و گذشت . و شايد مراد شاعر هم آن قبيله باشد ؟ [ ( 3 ) ] در اصل كتاب در ويحه . . . حمزه گويد : و لم اجد لتواريخ سنيهم ذكرا فى الكتب الا فى الزيجه فذكر النزيرى فى زيجه ان اول التواريخ و اقدمها هو الذى بنى عليه بطلميوس اوساط الكواكب السريعة السير فى المجسطى و هو تاريخ السنة التى ملك فيها بخت النصر ارض المغرب : ( ص 56 ) [ ( 4 ) ] اين عبارت ناقص و نارسا است ، و در كتاب حمزه همچنين وصفى براى كتاب مذكور نياورده است [ ( 5 ) ] اصل : تيررو . . . و اين عبارت ترجمهء عبارت : ( اوساط الكواكب السريعة السير ) است ، كه حمزه ذكر مىكند و شك نيست كه مؤلف مجمل معناى آن را ندانسته است و معنى اوساط كواكب سريع السير آنست كه سيارات را با آنكه حركاتشان همه بر يك قرار است ليكن چون از جهت نسبتهاى مختلف مانند نسبت مركز هر فلكى با فلك آن ديگر و محيط هر يك با مركز زمين و حركت بعضى از مركزها و محيطها و غيره آن يك حركت به نظر ما از لحاظ سبكروى و گران روى مختلف مىنمايد و در اوقات متساوى درجات متساوى نمىپيمايند بنابر اين از براى سيارات حركتهاى مختلف قائل شده‌اند از جمله حركات سه‌گانهء طول چون حركت وسط و حركت خاصه و حركت تقويم ، و از روى ارصاد اندازهء گردش هر سياره را به نسبت با مركز زمين در مدت معينى معلوم داشته‌اند و مثلا مقدار حركت هر سياره را در مدت يك سال تعيين كرده و آن مقدار را بر شمار ايام سال قسمت كرده و خارج قسمت را اوساط كواكب ناميده‌اند [ ( 6 ) ] اصل : افطينوس . [ ( 7 ) ] حمزه : البابانيه و المتن صحيح : يعنى ثوابت [ ( 8 ) ] اصل : عرب [ ( 9 ) ] اصل : سيزده - حمزه : ثلثة اشهر فارسية [ ( 10 ) ] از حمزه