غياث الدين بن همام الدين حسينى ( خواند مير )

154

مآثر الملوك ( به ضميمه خاتمه خلاصة الأخبار وقانون همايونى ) ( فارسى )

اوقاف مىدادند ديگر ندهند ، و در تجهيز قوافل حجاج اهتمام فرمود و مقرر كرد كه حاصلات اوقاف حرمين شريفين را هر ساله جمع نموده به خانهء كعبه و بيت اللّه الحرام رسانند ، و حكم كرد كه بتخانه‌ها و كنايس را ويران كرده به جاى آن مساجد و معابد سازند . و در زمان سلطنت سلطان احمد ، ارغون خان بن اباقا خان در مقام مخالفت آمده بين الجانبين محاربه واقع شد و ارغون خان شكست يافته به قلعهء كلات گريخت و اليناق كه از امراء سلطان احمد بود از عقب او شتافته شاهزاده را به عهد و پيمان به اردو كه در موضع خبوشان بود رسانيد و سلطان احمد برادرزاده را ديده او را به آروق بوقا سپرد و خود با جمعى از مخصوصان به جانب آذربيجان در حركت آمده مقرر كرد كه بعد از رفتن او به سه روز ارغون خان را به قتل رسانند . و چون سلطان احمد يك دو منزل از اردو دور شد آروق بوقا ارغون را به پادشاهى برداشته مانند برق و باد از عقب سلطان احمد شتافتند و او را در اردوى مادرش يافته پشتش را مانند دل اهل اسلام بشكستند . گيخاتو خان بن اباقا خان بعد از فوت ارغون خان بر سرير سلطنت نشست . وضع چاو و ابطال آن در زمان او واقع شد . و كيفيت اين قضيه چنان بود كه در آن زمان به واسطهء حوادث متنوعه كه ذكر آن به تفصيل در كتب تواريخ مسطور است در خزينهء گيخاتو فلسى نماند بلكه مبلغ پانصد تومان ، صدر جهان را كه متقلد قلادهء وزارت بود قرض شد و عوض از مال ديوانى نمىيافت و يوما فيوما خرج پادشاه سمت ازدياد مىپذيرفت . در اين اثنا عز الدين مظفر بن محمد بن عميد كه مردى شرير بود وزير شده به عرض گيخاتو رسانيد كه مصلحت آن است كه « چاو » عوض زر در مملكت روان گردد و بيع و شرى بدان نمايند تا مال تمام و اصل خزانه شود و هيچكس را زيانى نيفتد . و چندان اغوا و اغراق نمود كه پادشاه بدين قضيه همداستان شده حكم فرمود كه در هر شهرى كه داخل قلمرو او بود « چاوخانه » بنياد نهند و عمال جهت تمشيت اين كار تعيين نمودند و در هر بلده مبلغى در مؤونت چاو صرف شد . و چاو كاغذ پاره‌اى مستطيل بود كه چند كلمه به خط ختائى بر آن نوشته و بر دو طرف آن كلمهء طيبهء « لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ » و « محمد رسول اللّه » و لفظ « ايرنجى دورجى » كه خاقان ختاى به آن كلمه پادشاه را ملقب گردانيده بودند مثبت ساخته و در ميانهء كاغذ ، دايره‌اى كشيده بودند و از نيم درم تا ده درم - بنابر اختلاف چاو - رقم زده