اديب الممالك ميرزا صادق اديب الممالك ، سردبير روزنامهء « ادب » كه در تهران منتشر مىشد . نخستين شمارهء اين روزنامه در نوزدهم اكتبر 1903 م . انتشار يافت . اراضى مفتوحه در حكومت عباسيان عبارت از ملك عمومى كه ملك دولت به حساب مىآمد ، ولى در دست صاحبان باقى مىماند ولى بايد بعد از كشت خراج بپردازند كه تفاوتى نيز بين زمينهاى خراجى و عشرى وجود داشت . اران اران يا الران ، نام عربى ناحيه‌اى قديم در قفقاز ، كمابيش مطابق ناحيهء قديم آلبانيا . در قرن ششم م . خاندان مهرگان از نجباى ايران ، با عنوان ايرانشاه بر آن حكومت داشتند و در آن زمان اران از شروان جدا بود . كمى قبل از 332 ه . ق . ايرانشاه محمد ابن يزيد ، شروان و دربند را ضميمهء اران كرد . ولى در قرن بعد شروان از اران جدا گرديد ، و پايتخت اران به گنجه منتقل شد . از زمان م ؟ ؟ ؟ ل ، قسمت جنوبى اران قراباغ خوانده مىشود . ارانى - تقى پس از برگزارى دومين كنگرهء حزب كمونيست ايران در شهر « رستوف » رهبرى حزب به سه شاخه تقسيم شد ؛ نيك‌بين در شوروى ، مرتضى علوى در آلمان و پيشه‌ورى در ايران . در همين دوران پر از دسيسه بود كه « دكتر ارانى » در آلمان با « مرتضى علوى » آشنا مىشود و از طريق « مجله پيكار » كه با مديريت علوى در آلمان انتشار مىيافت با او همكارى نزديكى داشت . در واقع بايد گفت كه فعاليت كمونيستى « ارانى » براى نخستين‌بار ، پس از آشنايى با « علوى » بود كه در « برلن » شكل واقعى به خود گرفت . در سال 1928 ميلادى ، پس از بازگشت « مرتضى علوى » از جشن دهمين سالگرد انقلاب اكتبر در روسيه ، مسئله از سرگيرى فعاليت مجدد كمونيستها در ايران به‌طور جدى مطرح مىشود . در اوايل سال 1313 « دكتر ارانى » پس از تماس با كمينترن راهى ايران مىشود و با كامبخش و سيامك ارتباط برقرار مىكند . بدين ترتيب در اين دوره حزب كمونيست ايران به رهبرى « ارانى ، كامبخش و سيامك » فعاليت مجدد خود را از سر مىگيرد و اقدام به انتشار « مجله دنيا » مىكند . تا اينكه در سال 1316 دومين يورش پليس رضا خان به حزب كمونيست آغاز مىشود و در اثر يك خيانت كه برخى از اعضاى حزب در آن دخيل بودند ، تعداد زيادى از اعضاى حزب معروف به « گروه 53 نفر » كه تحت رهبرى « دكتر ارانى » فعاليت مىكرد ، در ارديبهشت ماه 1316 بازداشت و زندانى مىشوند . سرانجام پس از محاكمهء گروه « دكتر ارانى » مسئوليت رهبرى گروه را مىپذيرد و طبق « قانون 1310 » به ده سال حبس محكوم مىگردد . دكتر ارانى پس از گذراندن دو سال از محكوميت خود ، سرانجام در سال 1318 در زندان به قتل مىرسد . ارباى نام قديم عربستان ( باديه‌هاى عرب‌نشين بين بين النهرين و شامات در حوالى شامات ) .