عباس قديانى
309
فرهنگ جامع تاريخ ايران ( فارسى )
بسته شدن مجلس ، از والىگرى آذربايجان استعفا داد و به اروپا مسافرت كرد . در سال 1327 ه . ق . پس از استقرار مشروطيت دوم ، به درخواست اهالى آذربايجان مجددا والى آنجا شد و بعد از دو سال به اصرار روسها معزول گرديد و به اروپا رفت . در 1330 ه . ق . والى فارس شد و مدت 3 سال در شيراز بود . در 1333 ه . ق . به تهران آمد و در سال 1335 ه . ق . از تهران به وكالت مجلس چهارم انتخاب شد . در سال 1336 ه . ق . در كابينه دوم عين الدوله و سپس در كابينه مستوفى الممالك وزير عدليه شد . در 1338 ه . ق . كه مصادف با قيام شيخ محمد خيابانى بود ، به والىگرى آذربايجان منصوب و در 1300 ه . ش . استعفا داده به تهران بازگشت . در 1301 ه . ش . در كابينه مستوفى الممالك به وزارت فوايد عامه و تجارت رسيد و در دو كابينه بعدى مستوفى نيز در اين سمت باقى ماند . در 1305 ه . ش . به رياست ديوان عالى كشور منصوب شد . از سال 1306 تا 1312 ه . ش . نخستوزير بود و با ختم قرارداد دكتر ميلسپو ، وزارت دارايى را نيز بهعهده گرفت . از جمله اقداماتى كه در دوران نخستوزيرى وى انجام پذيرفت عبارتند از : وضع تعرفه جديد گمركى ، اعزام دانشجو به خارج ، تجديد قرارداد شيلات شمال با دولت شوروى ، تأسيس اولين بانك ملى ايران در سال 1307 ه . ش . ، تجديدنظر در خطوط مرزى ايران و تركيه و اعلام لغو امتياز دارسى . مخبر السلطنه از شهريور 1312 خانهنشين شد و با فروش خانهء خود و مزرعهء رزكان شهريار ، نيمى از منطقهء دروس را خريد و يك بيمارستان و يك مسجد در آنجا ساخت و از فروش زمينهاى آن سود سرشارى برد . وى در اين مدت بيشتر اوقات خود را به مطالعه گذراند و سرانجام در شهريور 1334 در 95 سالگى ديده از جهان فروبست و در آرامگاه مخصوص خودش در دروس مدفون شد . حاجى ابراهيم خان شيرازى ( اعتماد الدوله ) حاجى محمد ابراهيم خان شيرازى ، ملقب به اعتماد الدوله و معروف به حاج ابراهيم خان كلانتر نخستين صدراعظم سلسلهء قاجاريه بود كه به سلطنت سلسلهاى پايان داد و سلسلهء ديگرى را بهجاى آن مستقر كرد . به اين سبب وى را به تاجبخش ملقب كردهاند . وى پسر سوم حاج هاشم شيرازى از كدخدايان و عمّال معروف شيراز بود ؛ چون در سال 1160 ه . ق . نادر شاه يك چشم وى را كور كرد ؛ به حاج هاشم واحد العين معروف شد . اجداد حاجى ابراهيم خان كلانتر از خاندان معروف به هاشميه بودهاند . خانوادهء هاشميه در اصل از كليمىهاى مسلمان شده قزوين بود ، و معروف است كه پس از مهاجرت به شيراز با حاجى قوام معاصر و ممدوح خواجه شمس الدين حافظ شيرازى وصلت كردهاند . كار اصلى خانواده هاشميه تجارت بود ، اول كسى كه از اين خانواده وارد سياست شد ، حاجى هاشم پدر حاجى ابراهيم خان كلانتر بود كه كدخدايىگرى محلات حيدرىخانهء شيراز را بهعهده داشت . زندگى سياسى حاج ابراهيم كلانتر به دو بخش تقسيم مىگردد : بخشى كه مربوط به شرح فعاليتهاى سياسى وى در خدمت پادشاهان سلسلهء زنديه بوده و بخشى ديگر كه در خدمت سلسلهء قاجاريه سپرى شده است . حاجى بيگ برادر امير نوروز ، از امراى معروف زمان غازان خان .