طول تاريخ شاهد جنگها و ويرانى و آبادانى بوده است . اولين سلسله‌اى كه در خوارزم به حكومت رسيد به نام آل مأمون يا مأمونيان معروف است . ابو على مأمون به سال 385 ه . ق . به خوارزمشاهى رسيد و در تاريخ 384 ه . ق . وفات يافت . شهر خوارزم به هنگام آبادانى از تجارت و اقتصاد پررونقى برخوردار بود و هميشه كاروانهاى تجارتى از خوارزم به شهرهاى ديگر چون گرگان در رفت‌وآمد بودند . شهر خوارزم در سال 617 ه . ق . به دست مغولان ويران گرديد و بر اثر اين حمله سدهاى رودخانهء جيحون شكسته و آب رودخانه تمام شهر را فراگرفت و اثرى از آن باقى نماند . بعد از حملات مغول شهر جديد را بنا نهادند كه مجددا اين‌بار توسط امير تيمور به ويرانى كشانده شد . اوروك ( uruk ) برابر « ارخ » كتاب مقدس ، گونهء جديد آن « ورقا » است ، شهرى مهم در جنوب بين النهرين كه ايزدبانو « اينانا » معبد مهم او در آن است . پادشاهان نخستين آن « ؟ ؟ ؟ موزى » را همچون عنوان خود به كار مىبردند و تا حدودى با آن ايزد يكى تصور مىشوند ، گيل گمش ، شهريار شهر اوروك بود . اوروه ( طوس ) يا غزنه - در اوستا . اوزون حسن مؤسس سلسلهء آق‌قويونلو ، كه به دليل قامت بلندش به تركى اوزون حسن ( حسن دراز ) مىخواندند . چون مادر او يكى از شاهزاده خانمهاى عيسوى از خاندان امپراتور يونانى طرابوزان بود ، با سلاطين طرازبوزان متحد شد و برادرزادهء آن امپراتور را به زنى گرفت . از اين زن امير حسن يك پسر و دو دختر پيدا كرد . از اين دو دختر يكى را كه نامش مارتا يا علمشاه خاتون بود و به شيخ حيدر صفوى به زنى داد و اين مارتا مادر شاه اسماعيل و جدهء پادشاهان صفوى است . از وقايع دوران اوزن حسن جنگ با دولت عثمانى بود كه در آغاز فتح با اوزون حسن بود ، ولى بار دوم در محل ترجان يعنى در سال 1879 م . از سلطان محمد فاتح شكست سختى خورده و پسرش زينل در جنگ كشته شد . مرگ اوزون حسن در شب عيد فطر سال 882 م . در تبريز اتفاق افتاد . اوژن فلاندن « اوژن فلاندن » نقاش و سياح و باستان‌شناس و نويسندهء فرانسوى به اتفاق دوست هنرمند خود « پاسكال كيست » در دوران سلطنت فتحعليشاه قاجار در سالهاى 1219 و 1221 هجرى قمرى به ايران آمدند و آثار تاريخى تخت‌جمشيد و نقش رستم را با دقت هرچه تمامترى مورد بررسى قرار دادند . فلاندن شرح اين مسافرت را در يكى از تأليفات خود به نام مسافرت به ايران در سالهاى 1840 و 1841 ميلادى نگاشته است كه حاوى مطالب سودمندى دربارهء آثار تخت‌جمشيد و نقش رستم است . اوستا كتاب دينى زرتشتيان . پيش از اسلام به بيست و يك نسك ( كتاب ) تقسيم مىشد ولى پس از اسلام بسيارى از نسخهاى آن گم شد و اوستاى موجود به پنج كتاب تقسيم گرديد . 1 - يسنا ، به معناى نيايش است و سرودهاى گاتها كه قديمترين قسمت كتاب اوستاست در اين جزء