عباس قديانى
138
فرهنگ جامع تاريخ ايران ( فارسى )
امير اولوس در حكومت مغول اولوس يك واحد ادارى نظامى بود و امير اولوس ضمن ساير اختيارات خود حق قضاوت هم داشت . « وى در هفته دو روز به اتفاق وزرا و قضات و اعيان حوزه حكومتى خود به رسيدگى به قضايا مىپردازد و دعاوى را بر طبق قوانين شريعت و معدلت و انصاف و قواعد ياسا قطع مىنمايد » . امير اولوس حق اجراى مجازات مقرر را نيز داشت . امير بهادر جنگ لقب و شهرت حسين پاشا خان قراباغى متوفى 1336 ه . ق . از امرا و درباريان مظفر الدين شاه و محمد على شاه قاجار و از مخالفين مشروطيت ، در زمان مظفر الدين شاه رئيس كشيكچيان خاصه بود . در واقعهء تحصن علما در حضرت عبد العظيم ، كه وى براى ارضاء و اسكات و استمالت آنها بدانجا رفت ، در مقابل اسائهء ادب آنها نسبت به مظفر الدين شاه برآشفت و در مقام اثبات شاهدوستى خويش نيز غش كرد ، و پس از آن همهء عمر با مشروطيت مخالفت ورزيد . محمد على ميرزا پس از جلوس باوجود سفارشات پدرش او را از رياست كشيكخانه خلع نمود ، اما چندى بعد وى دوباره به دربار نزديك شد ، و شاه ديگربار او را به كار سابق گماشت . به مرور ايام به وزارت جنگ منصوب شد ( 1326 ه . ق . ) و عنوان سپهسالار اعظم يافت ، و كمكم مقام اول را در دربار به دست آورد و در مخالفت با مجلس و اساس مشروطه و مشروطهخواهان جد تمام ورزيد . بعد از فتح تهران به دست مجاهدين ، وى نيز به سفارت روس پناه بود و بعد از خلع محمد على شاه تبعيد گشت . امير بهادر شاهنامهء فردوسى و سه جلد كتاب وسايل را طبع نمود و شاهنامهء طبع او به نام شاهنامهء امير بهادر مشهور است . خود او علاقهاى تمام به شاهنامه داشت . امير بيك كججى مهردار خواجه امير بيك كججى مهردار از وزيران شاه طهماسب اول صفوى . امير تومان در نظام عهد قاجار ، عنوان و درجهاى بالاتر از سرتيپ اول و ميرپنج ، و مخصوص عدهاى از صاحبان عنوان امير الامراء العظام ، و همچنين امتياز و نشان و حمايل مخصوص اين عنوان كه بهطور افتخارى و تشريفاتى به بعضى از شاهزادگان و حكام درجهء اول و حتى بعضى از سفرا و رجال ايرانى داده مىشده است . تقسيمبنديهايى به نام تومانبندى در عهد ناصرى قشون ايران متداول بوده است كه جميع افواج پياده را به ده تومان تقسيم مىكردهاند ، و هر تومانى تحت فرمان يك امير تومان ( و گاه يك سرتيپ اول ) بوده و به تفاوت شامل 4 يا بيشتر ( تا 11 فوج ) مىشده است . در آن زمان روى بيرقها غالبا اسم و عدد تومان و افواج نقل مىشده است . تومان لفظ تركى يا مغولى است به معنى ده هزار ، و در عهد مغول امير تومان عنوان اميرى بوده است كه بر 000 ، 10 تن فرماندهى داشته است . در سال 1311 ه . ق . ناصر الدين شاه ، در قانونى كه براى بذل مناصب عاليهء عساكر دولت عليهء ايران وضع نمود ، مقرر شد كه در تمام قشون بيش از هفت نفر امير تومان نباشد ، و در بذل و اعطاى اين منصب و ساير مناصب عاليه مقررات سخت وضع كرد . مع ذلك نه خود ، آن قانون را چندان رعايت كرد ، و نه مظفر الدين شاه در مراعات آن اهتمام نمود .