عظمت عيلام به شمار مىرود . اين سرزمين در روزگار باستان يكى از نواحى آباد و از مراكز تمدن قديم بوده است ، به‌طورى كه از سنگ‌نبشته‌ها معلوم مىشود در روزگار قدرت عيلام اهميت بسزايى داشته است ، مركز آنزان يا انشان قديم در اين ناحيه بوده است . در قلعهء تل شش تصوير دوره عيلامى بر روى سنگ نقر شده و باقى مانده است . در دره شمى علاوه بر بقاياى آتشكده ، اشياى زيرخاكى فراوانى از دوران اشكانى و ساسانى كشف نموده‌اند . از جمله مجسمه مفرغى اشكانى . آتشكدهء دزماربين از آثار دورهء ساسانى . آتشكدهء سنگى آتشكده‌اى در پارسارگاد فارس متعلق به دورهء هخامنشى . آتشكدهء مسجد سليمان آتشكده‌اى بر فراز صفهء سنگى متعلق به دورهء اشكانى و ساسانى . آتشكدهء ميل اژدها از آتشكده‌هاى دورهء اشكانى كه در نورآباد ممسنى قرار دارد . آتورپات 1 - نام ديگر آذربايجان كه در فارسى ميانه آتورپاتكان مىباشد ، در آثار كهن فارسى آذربادگان و در فارسى كنونى آذربايجان و در سريانى آذربايغان نام داشته است . اين سرزمين به نام سردار آتورپات ( كسى كه آتش نگهبان اوست ) خوانده شده ، كه در زمان حمله اسكندر استقلال خويش را اعلام كرد . 2 - خاندان آتورپات در زمان اشكانيان ترقى كرد و با خاندان سلطنتى وصلت نمود . آخرين بازمانده دودمان آتورپات ، يعنى « گائيوس يوليوس ارت وزد » در 38 م . هنگامى كه اشكانيان ماد صغير را جزو مستملكات خود كرده بودند ، در روم فعلى درگذشت . آتوسا قرن ششم ق . م . دختر كوروش و مادر خشايارشا ، ابتدا زن برادر خود كمبوجيه بود ، پس از آن زن سمرديس غاصب شد ، بعد به همسرى داريوش اول درآمد و از او خشايارشا به دنيا آمد . آتونى قرن نهم و دهم هجرى . وى از زنان شاعر بود . همسر آتونى ، ملا بقايى ، مورد احترام و طرف مشورت امير على شيرنوايى ( 844 - 906 ق . ) قرار داشت . لطيفه و مطايبه‌اى از آتونى و همسرش در تذكره‌ها آمده است . پس از انقراض سلسله تيموريان هرات ، آتونى به دربار عبد اللّه خان ، از امراى شيبانى رفت و محرم و نديم وى شد . تذكره‌ها از او به نامهاى تونى آتون و بىبى آتون نيز ياد كرده‌اند . آثار العجم تأليف سيد محمد نصيرحسينى ملقب به فرصت الدوله متخلص به فرصت و معروف به ميرزا آقاست . متولد سال 1271 ه . ق . است اين كتاب مربوط به ايران به ويژه استان فارس قبل از دوران اسلامى مىباشد .