[ مقدمه ] بسم اللّه الرحمن الرحيم بعد از ستايش آفرينندهء آب و خاك و درود بىشمار بر خواجهء لولاك لما خلقت الافلاك « 1 » و دودمان آن برگزيدهء پاك ، چنين گويد بندهء گنهكار ، اميدوار آمرزش از آمرزندهء آمرزگار ، حاجى ميرزا حسن شيرازى مشهور به فسائى ابن ميرزا حسن بن ميرزا محمد مجد الدين ، ابن سيد - على خان شارح الصحيفة السجاديه ، على صاحبها الف السلام و التحيه ، حسينى حسنى مدنى مكى شيرازى ، غفر اللّه ذنوبهم و ستر عيوبهم « 2 » : كه چون نگارش اول از گفتار فارسنامهء ناصرى را كه در بيان حالات پادشاهان و فرمانروايان و بزرگان مملكت فارس از صدر دولت عليه اسلام دامت شوكتها ، تا سال 1311 به توفيق ايزد متعال به انجام رسانيدم ، شروع در نگاشتن گفتار دوم ، در بيان صفحه زمين فارس و آنچه را خداى تعالى بر آن آفريده يا مردمان ساخته‌اند ، نمودم ، مانند شهر شيراز و محلات آن و اعيان هر محله و بقاع و بساتين و بلوكات فارس و قصبات و عرض و طول و سمت قبله مسلمانان آنها و دهات و جهت و نسبت قصبات به شهر شيراز و جهت و نسبت دهات به قصبات ، پس ايلات فارس و تيره‌هاى ايلات و جزائر و چشمه‌هاى مشهور و درياچه و رودخانه‌ها و قلعه‌هاى خدا آفرين « 3 » كه بر فراز كوهها آفريده و پناهندگانش از ستم همگنان آسوده گشته‌اند نه در برابر بخت بلند پادشاهى كه سخطش مرغ را از هوا و ماهى را از دريا به خاك خوارى كشد ، چنان كه سلطان صاحبقران ، امير تيمور گوركان ، قلعه سفيد فارس را در سال 795 گشوده « 4 » ، پادشاه جم جاه اسلاميان‌پناه اعليحضرت صاحبقران زمان معدلت شعار ناصر الدين شاه قاجار ادام اللّه عمره و خلد ملكه در سال 1294 قلعه تبر « 5 » فارس را گشودند و گشودن اين دو قلعه

--> ( 1 ) . حديث نبوى كه در شرح تعرف ، ج 2 ، ص 46 ، بدين صورت آمده است : لولاك محمد ما خلقت الدنيا و الاخره و لا - السموات و الارض و لا العرش و لا الكرسى . . . احاديث مثنوى ، ص 172 و 203 : اگر تو نبودى افلاك را نمىآفريدم . ( 2 ) . خداوند گناهان ايشان را بيامرزاد و عيبهاشان را بپوشاناد . ( 3 ) . آفريدهء خداوند . ( 4 ) . ر ك : فارسنامه ناصرى ، گفتار اول ، وقايع سال 795 . ( 5 ) . دربارهء قلعه تبر ، ر ك به : وقايع سال 1294 ، در گفتار اول و قلعه‌هاى كوهى مملكت فارس در گفتار دوم همين كتاب ، و آثار العجم ، ص 346 .