ميرزا حسن حسينى فسايى
893
فارسنامه ناصرى ( فارسى )
كه بر هريك عمود باشد وصل كنيم پس خط ه ، ز را از نقطه ز كه به منزله ابتداى جانب جنوبى مملكت فارس است به شماره درجات عرضيه فارس تا نقطه ه كه آخر جانب شمالى فارس است به اقسام برابر قسمت كنند و بر مبادى آنها نشانهها كرده از نشانه تا نشانه به منزله يك درجه از دايره عرضيه كه معادل 23 فرسخ است باشد ، پس شماره فرسخ و ميلهاى يك درجه از مدار طولى عرض ابتداى فارس را از جدول گذشته برداشته نسبت به 23 فرسخ كه مقدار يك درجه از خط استواست دهند و تفاوت را كم كنند پس فتحه پرگار را به اندازه شماره باقيمانده كنند و از نقطه ز به جانب ج خط ز ، ج و از نقطه ز به جانب ب خط ز ، ب را به اين فتحه پرگار قسمت كنند و بر مبادى اقسام نشانهها گذارند و از جانب ج بر نشانه اول شماره درجات دورى دايره عرضيه ابتداى مغربى فارس را از عرضيه جزيره خالدات يا گنگ دژ « 1 » يا گرىنيچ كه مبادى طول بلادند نويسند و همچنين تا از نشانه آخرى جانب ب بگذرد پس شماره فرسخ و ميلهاى يك درجه از مدار طولى عرض آخر فارس را از جدول برداشته ، نسبت به شماره فرسخ و ميلهاى يك درجه از خط استوا داده ، باقى عمل را بعينها تمام كنند پس مبادى اقسام خط ا ، ه ، د را به مبادى اقسام خط ب ، ز ، ج از نشانه به نشانه محاذى آن به خطهاى راست وصل كنند و هريك از اين خطها و خط ه ، ز به منزله قوس از دايره عرضيه جائى باشد از مملكت فارس ، پس بر سر هر خطى شماره دورى در جانب آن خط را از دايره عرضيه كه بر جزاير خالدات يا گرىنيچ گذشته ، بنويسند پس بر خط ه ، ز از هر نشانه ، عمودى برپا كرده تا در 2 جانب به 2 خط مجاور پيوندد پس از هر عمودى ، عمودى ديگر بر آن خط مجاور كشيده و همچنين تا از دو جانب صفحه به سر رسند و بعد از اتمام عمل از اين عمودها و قوسها مشاهده گردد كه هر يكى به منزله قوسى است از دايره طولى عرض بلدى . پس در كنارهء صفحه بر سر هر عمودى شمارهء درجه عرضيه آن را نويسند : بيانى روشنتر : اگر خواهيم قوسهاى دواير عرضيه و طوليه مملكت فارس را كه ميانه عرض 26 درجه و عرض 32 درجه شمالى از خط استوا و ميانه طول 48 درجه و طول 58 مشرقى از دايره عرضيه كه داخل در سطح دايره نصفالنهار گرىنيچ ، رصدخانه انگلستان افتاده است ، بر صفحه رسم كنيم ، اولا : مستطيل گذشته را آورده خط ه ، ز را به شش قسم برابر كنيم و هر يكى را 60 ميل جغرافى يا 69 ميل انگليسى كه اندازه يك درجه از دايرهء عرضيه بر سطح زمين است انگاريم پس شماره ميلهاى انگليسى يك درجه از دايره طولى عرض 26 درجه كه 62 ميل و نصف و عشره ميلى است ، نسبت به 69 ميل داده تفاوت را كه 5 ميل و نصف و نه عشر يك ميل است از شصت و نه ميل كه اندازه فتحه پرگار بود ، كم كرده ، فتحه را بر آن قرار نموديم ، پس پايه پرگار را به اين فتحه از نقطه ز به جانب ج بر خط ز ، ج در 5 جاى از مستطيل گذاشته آنها را نشان كنيم پس در جانب ب بر خط ز ، ب از نقطه ز به جانب ب باز پايه پرگار را به همان فتحه در 5 جاى از خط ز ، ب گذاشته و بر هر جا نشانه بگذاريم پس
--> ( 1 ) . گنگ دز ، گنگ دژ ، گنگهوخ ، گنگدژهوخت ، گنگ دژهخت : بيت المقدس ، اورشليم : فردوسى راست : چو بر پهلوانى زبان راندند * همى گنگ دژ هوختش خواندند به تازى كنون خانه پاك خوان * برآورده ايوان ضحاك دان ( نلد كه ) معتقد است كه دژ هوخت ، گنگ دژ است . ( معين ) .