ظهر سايهء شاخص ، در جانب شمال با اين خط منطبق باشند و دو سر اين خط را نقطه شمال و نقطه جنوب گويند و اين عمل در وقتى كه آفتاب در اول برج سرطان بود به تحقيق نزديكتر شود ، براى آنكه آفتاب از وقت طلوع تا وقت غروب نزديك است كه از يك مدار يومى بيرون نرود چرا كه آفتاب در اين وقت به حركت خاصهء خود در نهايت كندى باشد و اگر اين عمل را در روزى كه آفتاب در ظهر آن روز به اول برج سرطان رسد به انجام رسانند مطابق با واقع گردد ، براى آنكه آفتاب در چنين روزى ، تحقيقا در وقت طلوع و غروب بر يك مدار باشد ، پس قوس ميان دو نقطه شمال و جنوب را به دو نيمه برابر كنند و بر منتصف آن نشان گذارند ، پس خط راستى را از اين نشان از مركز دايره گذرانيده تا به كناره ديگر دايره رسد و اين خط به منزله خط مشرق و مغرب باشد و دو سر اين خط را دو نقطه مشرق و مغرب گويند ، پس آن دايره به اين دو خط به چهار قسم برابر شود و هر يكى را به نود قسم برابر كنند و اين دايره را « هنديه » براى آن گويند كه مخترع آن حكماى هند بوده‌اند و مقصود از شناختن چهار نقطه شمال و جنوب و مشرق و مغرب از افق است و بعد از شناختن دايره هنديه براى معرفت سمت قبله گوئيم كه عرض مكه از خط استوا 21 درجه و 36 دقيقه و طول مكه معظمه از گرىنيچ رصدخانه انگلستان چهل درجه و پانزده دقيقه « 1 » است پس عرض و طول بلدى كه سمت قبله او را خواهيم يا بيشتر از مكه است يا كمتر يا عرضش برابر و طولش بيشتر يا كمتر يا عرضش بيشتر [ و ] طولش برابر يا كمتر يا عرضش كمتر [ و ] « 2 »

--> ( 1 ) . در جام جم : ص 616 ، چهل درجه و ده دقيقه . ر ك : نزهة القلوب ، ص 1 . ( 2 ) . در جام جم ، ص 606 : 29 درجه و 37 دقيقه عرض و 52 درجه و 40 دقيقه طول . در آثار العجم همانند جام جم است . ر ك : ص 424 ، مرحوم فرصت انحراف قبله شيراز را از نقطهء جنوب به جانب مغرب 53 درجه و 18 دقيقه و اطول روزهاى شيراز را از 14 ساعت چند دقيقه كمتر مىداند . ( همانجا ) .