تحليلى از گفتار اول فارسنامه ناصرى فارسنامه ناصرى ، شايد از معدود كتابهائى باشد كه در گفتار اول خود دقيقا اوضاع و احوال اجتماعى و حوادث و وقايعى را كه ديگر تاريخ‌نويسان متذكر آن نشده يا از آنها به تسامح گذشته‌اند ، مشروحا و دقيقا مطمح نظر قرار مىدهد : در اين گفتار نظام حاكم بر جامعه با نظمى منطقى و بهم پيوسته با تمام ابعاد زشت و زيباى آن نشان داده مىشود ، به همان اندازه كه از سلاطين و بزرگان ، وزراء و امراء و حكام و ضابطين و فراشان سخن مىرود ، از علما و دانشمندان و فقها و شعرا و نويسندگان سخن رانده مىشود و به همان حد كه وقايع مهم از قبيل جنگها و تغيير فرمانروايان و قساوتهاى ارباب قدرت مطرح مىشود به زندگى طبقات متوسط و فرودين جامعه نيز توجه مىشود و حسادتها و رقابتها و توطئه‌ها ، نيك‌نفسىها ، خيرانديشىها ، بخشش‌ها ، در جوار شكنجه‌ها و عذابهاى قساوت‌آميز ، مطرح مىگردد . از راهزنان ، سرهنگان ، شاهزادگان ، فقها ، واليان فارس و رجال درجه دوم و سوم در شهرهاى كوچك و بزرگ اين بخش از كشور سخن مىرود و از حرصها و مال‌اندوزيهائى كه رمق جامعه را مىگيرد ، از باج‌خواهيها و باج‌دهيهائى كه معلول جامعه‌اى استبدادزده و مرعوب است و از روابط سياسى عصرى كه استعمار كم‌كم جاى پاى خود را به صورتهاى مختلف در نواحى مختلف ايران منجمله فارس استوار مىسازد و توطئه‌ها و فريبها مىآفريند همه و همه در اين كتاب با موشكافى سخن مىرود . اخلاق اجتماعى ، روابط همجنس‌بازانه ، قدر نازل زنان ، نظربازىها ، فحشاء و منكرات به همان اندازه به ديد مىآيد كه شكنجه‌ها ، كله‌منار ساختن‌ها و چشم كندن‌ها و قتل‌عامها و غارتها و اسير گرفتن‌ها . نويسنده فراموش نمىكند كه آنان‌كه از قدرت نيز فاصله دارند چون شعرا و نويسندگان و تجار و مردم عادى محلات حيدرى و نعمتى چه مسائلى دارند و چگونه اعمال آنها گاهى در سطح جامعه به فاجعه‌هاى شوم و دردانگيز مىانجامد و همين گروه نيز تا مجالى مىيابند چگونه بر هم مىتازند و كار يكديگر را مىسازند . روابط مال‌اندوزانه اجتماعى ، قاضى كه مال يتيمان را مىبرد ، عالمى كه به شهادت ناروا املاك موقوفه‌اى را به ديگرى مىبخشد ، برادرى كه به منظور تصاحب مال برادر ، او را مىكشد ، و رجاله‌ها و ولگردهائى