ناگزير از اذعان بر فضل تقدّم و پذيرفتن پيشكسوتى حمد اللّه مستوفى در اين حوزه هستيم . ظاهرا تصحيح و تنقيح متن شاهنامهء فردوسى ، جمع‌آورى و مقابلهء اقدم نسخ موجود در قرن هشتم هجرى ، بايستى به عنوان نخستين كار تحقيقى و علمى حمد اللّه مستوفى تلقّى شود . وى به سائقهء مطالعات گسترده و عميقى كه در متون متقدّم معمول داشته بوده و بر مبناى علاقهء ويژه‌اش به بزرگترين منظومهء حماسى زبان فارسى ، و بلكه جهان ، يعنى شاهنامهء فردوسى و نيز به تبع ذهنيّت سخته و پرداختهء عالمانه و مستدلّ خويش و پس از شش سال صرف وقت و به اتّكاى مواد و اسناد متقن و موثّق فراهم آوردهء خود ( از حدود 34 سالگى تا 40 سالگى ) به كار تهيّه و تحرير متنى مصحّح و منقّح از آن اثر جاودانه پرداخته است ، و اين خود نشان از همّت بلند و روحيّهء عالى او در گسترهء تحقيقات روشمند ادبى دارد . ب ) حوزهء آثار و مؤلّفات او در زمينهء تاريخنگارى عبارت است از دو كتاب پرارج تاريخ گزيده ( منثور ) و ظفرنامه ( منظومهء حماسى تاريخى ) ، و در زمينهء جغرافيا كتاب نزهت القلوب او . مصنّفات اين حوزه ، به دليل مسبوق و مبتنى بودن آنها بر زمينهء شيوهء مستدلّ عالمانهء حوزهء نخستين ، بالطّبع از اعتبار علمى و اعتماد ويژهء منطقى برخوردار است ؛ زيرا كه بدون ترديد تسرّى غير قابل اجتناب و خوگير آن سيستم استدلالى در شكل‌گيرى اين مؤلّفات و مصنّفات استحكام بنيان آنها را تضمين كرده است . بنابراين اگر در تعقيب قوس زندگانى اين نويسنده و مورّخ نامدار كه حركت آن از « عمل پيشگى » و مشاغل ديوانى و استيفا آغاز مىشود و به جهان گستردهء تحقيقات ادبى و تاريخنگارى و جغرافىنويسى مىرسد ، دقيق شويم در منتجّهء توفيق‌آميز كار او ردّپاى اغتنام فرصت‌هاى گستردهء خود فراهم آورده‌اى را مىبينيم كه وى در گريز و پرهيزش از مدار مترتّبات سياست و آلودگيهاى آن به دست آورده و طىّ آن خود را به مراكز بحث و فحصهاى عالمانه نزديك‌تر كرده است . بررسى نقّادانهء منابع و اسناد و موادّى كه از آثار علمى و ادبى در اختيار داشته ، به علاوهء نشست و برخاستهاى طلبگىگونهء مجامع آن روز ، زمينهء مناسب و مساعدى بوده است كه وى از براى كسب تدريجى اجتهاد و دستيابى به اهليّت كارآمد و كارساز در نقد و نظر و تنقيح و تصنيف آثارش فراهم داشته است . و بالمآل اين شيوه و اسلوب كار است كه از وى چهره‌اى تابناك و مشعشع در پهنهء فرهنگ و ادب ايران عرضه داشته است . بيقين خوانندهء عزيز اين مقولات را از بن جان نخواهد پذيرفت مگر خود به فحص و غور و بررسى عينى و عملى در آثار حمد اللّه مستوفى و تك‌تك كلمات و سطور نوشته‌هاى او بپردازد ، إن شاء اللّه .