مطرح است ، امّا ، شايستهء تذكّر است كه حمد اللّه مستوفى اصولا در هيچ‌يك از آثارش ، صرفا يك مقلّد گرده‌بردار چشم‌وگوش‌بسته نيست . چنان‌كه خود او نيز در مقدّمهء تاريخ گزيده اين مطلب را با ذكاوت و ظرافت تبيين داشته و به توضيح روش تأليف اثر خود پرداخته است : « امّا بعد ، چنين گويد مقرّر اين كلمات « 1 » بندهء حقير حمد ابن ابى بكر بن حمد بن نصر مستوفى قزوينى « 2 » ، اصلح اللّه باله و احسن اللّه « 3 » حاله كه چون واجب الوجود ، تعالى و تقدّس ، بر مقتضاى « وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ » « 4 » ، اين بنده را از صورت صبى به سن تميز رسانيد « 5 » و به كرامت محبّت « 6 » [ شايد : صحبت ] اهل علم و اكتساب فضيلت و هنرمندى مشرّف گردانيد ، همگى همّت بر ملازمت « 7 » خدمت آن طايفه كه به حقيقت خلاصهء مكوّناتند ، و بر اغتراف از بحر فضايل ايشان مشغوف « 8 » مىبود و خود را خوشه‌چين خرمن آن قوم مىساخت تا سعادت حقيقى مساعدت نمود و بنده را به شرف ملازمت بندگى حضرت مخدوم سعيد شهيد ، خواجهء براستى ، سلطان سلاطين الوزراء ، آية اللّه فى الورى ، لو لا قضاء مقضيّا كاد ان يكون نبيّا ، المؤيّد من ربّ الأرض و السّماء و « ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ » « 9 » رشيد الحقّ و الدّين ، عماد الاسلام و المسلمين ، فضل اللّه ، اسكنه اللّه جنانه و أفاض عليه مغفرته و رضوانه ، مكرّم گردانيد و در زمرهء ديگر بندگان منتظم شد . اكثر اوقات شريفهء آن جهان معدلت و دولت و آسمان فضل و رأفت به مجالست اهل علم و مباحثت « 10 » علوم عموما و خصوصا علم تواريخ ، كه فوايد آن نامحصور است . . . اين بندهء دولتخواه نيز در زواياى آن مجالس و محالّ مباحث « 11 » مستفيد مىشد و اين معنى محرض مطالعه و مراجعه با كتب تواريخ مىگشت و بعد از مطالعات و استفادات به استماع فوايد آن ، اين فن را طويل الذّيل يافتم و در آن وسعتى هرچه تمامتر ديدم ، با خود گفتم : فقد وجدت مكان القول ذاسعة * فان وجدت لسانا قائلا فقل و لهذا افاضل جهان در اين علم ، مجلّدات را از بياض به سواد و سواد به بياض رسانيده‌اند

--> ( 1 ) . نسخهء براون ، اين كتاب . ( 2 ) . نسخهء براون : بندهء حمد اللّه احمد بن ابى بكر بن نصر مستوفى قزوينى . ( 3 ) . نسخهء براون : احسن حاله . ( 4 ) . قرآن كريم : سورهء اسراء ( 17 ) / 70 . ( 5 ) . نسخهء براون : از صورت حسّى بمعنى رسانيد . ( 6 ) . هر دو چاپ : محبّت . ( 7 ) . براون : ملازمت و . ( 8 ) . براون : مشعوف . ( 9 ) . قرآن كريم : سورهء مائده ( 5 ) / 54 . ( 10 ) . براون : مباحث . ( 11 ) . براون : مجلس باستماع فوايد آن مباحث .