نكبتى كه سنجر را افتاد اين بود ، بعد از ان سلطان صلح كرد ، و چراخورهاء تركستان و بلاساغون با آن شهرها كه در سرحد بود ، ايشان را مسلم داشت و تركان خاتون را بعد از صلح به خدمت سلطان باز فرستادند ، و حكيم كوشككى [ ( 1 ) ] درين حادثه هجو بسيار كرده است ، و در دواوين و كتب ثبت است . چون آن نكبت ظاهر شد ، كار مملكت ضعيف شدن گرفت ، و از ملك سنجرى مدت شست سال بگذشت ، جماعت غزان از ختلان خروج كردند و در سلطان عاصى شدند ، و آنچه قرار خراج هزار سال بود باز گرفت . سلطان لشكر به آنجا نب كشيد ، غزان از هر خانه يك كلاه نقره ميدادند قبول نيفتاد و با ايشان مصاف داد ، تا سلطان منهزم و گرفتار آمد ، چون سلطان بدست ايشان افتاد ، جمله پيش ركاب پياده شدند و خدمت كردند ، و امراء غزان طوطى و قزقوت [ ( 2 ) ] و ملك دينار و ابراهيم [ ( 3 ) ] ختلى و جز ايشان پيش تخت سلطان كمر بستند ، خود فرمان دادن گرفتند خراسان با يك ديگر قسمت كردند ، و هر چه مىبايست ميكردند و ميگفتند كه سلطان چنين ميفرمايد ، و بندگان سنجرى متفرق شدند ، و نظام مملكت برفت ، و سلك دولت بگسست [ ( 4 ) ] ، بعد از مدت چند گاه و قريب يك سال كم و بيش يكى از بندگان و امراء سلطان به خدمت رفت ، سلطان را بوجه شكار برنشاند ، و از ميان ايشان بيرون برد و خلاص داد ، و بمرو بر تخت نشاند ، و بعضى از بندگان باقى مانده جمع شدند اما عمر به آخر رسيده و دولت كهن گشته بود ، يوم الاثنين ، الرابع و العشرون من شهر الاول [ ( 5 ) ] ، سنه اثنين و خمسين و خمسمائه در دار الملك مرو برحمت حق پيوست ، و همانجا دفن كردندش ، و مدت عمر او هفتاد و سه سال و چيزى بود ، مدت ملك او شست ( و دو ) [ ( 6 ) ] سال بود ، و اللّه اعلم .

--> [ ( 1 ) ] راورتى : كوشكى . پ : كوپكى ، هدايت گويد : كه كوشككى قايمى حكيم فاضلى بود از ندماى سلطان سنجر كه بعد از اسارت تركان خاتون هجوهاى مليح و قبيح گفت ( مجمع الفصحاء ج 1 ) [ ( 2 ) ] كذا فى الاصل . راورتى : طوطى ، قورغرت پ : طوطى ، فرقرب . اخبار الدوله : قرقود و طوطى بك . زبده النصر : قرغود . ابن اثير : فرغوت ابن عبد الحميد و طوطى بن دادبك ( ج 11 ص 54 ) [ ( 3 ) ] كذا راورتى : ابراهيم و ختلى . پ : ابراهيم ندارد . [ ( 4 ) ] اصل : بكشت . پ : مانند متن [ ( 5 ) ] كذا در اصل وپ . راورتى : ربيع الاول ، ابن اثير ( 11 : 99 ) : ربيع الاول 552 ه گزيده : 16 ربيع الاول 552 بعمر 72 سال لب التواريخ : 26 ربيع الاول 552 ه بعمر 72 . [ ( 6 ) ] اصل : شست . راورتى و پ : 62