و از براى اين او را خليفه مثمن گفتندى . و فوت او روز پنجشنبه بود ، نوزدهم ماه ربيع الاول سنه سبع و عشرين و مائتين بود . و الحمد على كل حال و على جميع الاحوال . الواثق باللّه ابو جعفر هارون بن المعتصم نام مادر او قراطيس بود روميه [ ( 1 ) ] و او رحمه اللّه ، درشت اخلاق بود و بدخو و ميل به مذهب معتزله داشت ، و علماء امت را بر مذهب خود تحريض كرد ، و احمد حنبل را بتازيانه بزد ، تا قرآن را مخلوق گويد نگفت ، و در عهد او عبد اللّه [ ( 2 ) ] طاهر امير خراسان بود ، پسرش طاهر عبد اللّه را امارت خراسان داد ، و در قصص ابن هيصم نابى [ ( 3 ) ] چنين روايت مىكند : كه سلامه [ ( 4 ) ] ترجمان را الواثق باللّه بفرستاد تا از سد سكندر او را خبر آورد ، كه در خواب ديده بود : كه سد سكندر خراب شده ، سلامه را مال بسيار داد ، و پنجاه هزار [ ( 5 ) ] مرد با او بفرستاد ، تا از سرمن‌رأى [ ( 6 ) ] بخراسان آمدند ، و از آنجا بيك قول به طرف خزر رفتند و بيك قول به طرف گرج [ ( 7 ) ] و مدت دو سال و هفت ماه در ان سفر بماندند و باز آمدند ، و صفت سد و طول و عرض و درازگاه و كليد و خلقى كه بران موكلند از عهد ذو القرنين ، همه بياوردند چنانچه در قصص مسطور است . و در عهد الواثق باللّه آتش از جانب مشرق ظاهر شد ، و آن را بانگى بود ، و از فزع آن خلق بسيار هلاك شدند ، و مدت خلافت او پنج سال و نه ماه بود و عمر او سى و هشت سال بود [ ( 8 ) ] ، و فوت او در ذى الحجه سنه اثنين و ثلثين و مائتين به سرمن‌رأى .

--> [ ( 1 ) ] اصل : دوميه ، الكامل : امه ام ولد روميه تسمى قراطيس ( ج 6 - 216 ) [ ( 2 ) ] اصل : عهد ابو عبد اللّه . چون بقول جمهور عبد اللّه ابن طاهر امير خراسان بود نه ابو عبد اللّه ، بنابر ان بجاى ابو ، او درست است . [ ( 3 ) ] اصل : فانى . پ : ابن هشيم ثانى ( ر : 4 ) [ ( 4 ) ] كذا ، ولى معجم البلدان ياقوت ( 5 - 51 ) اين داستان را بنام سلام الترجمان مفصل مىآورد كه از سر من راى به ارمينيه و از آنجا بالان و خزر رفت تا كه بارض خراب و بدبوى رسيد الخ . [ ( 5 ) ] كذا في الاصل ، ولى ياقوت در معجم البلدان از زبان سلام گويد : فضم الى خمسين رجلا ، در اين صورت كلمه هزار بايد سهو باشد اين قصه عينا بعباراتى كه ياقوت نقل كرده در احسن التقاسيم محمد بن احمد مقدسى بشارى تاليف 375 ه طبع ليدن 1906 م ( ص 362 ) به نقل از كتاب ابن خرداد به به تفصيل آورده شده و معلوم است كه ماخذ قديم آن كتاب ابن خرداذبه بوده است . [ ( 6 ) ] اصل : تا از سد سكندر بخراسان آمدند ، ولى مطابق به بيان ياقوت همان سر من رأى درست است . [ ( 7 ) ] گرج شهرى بود در گرجستان ( ياقوت ) [ ( 8 ) ] الكامل : و كان عمره اثنتين و ثلثين سنه و قيل ستا و ثلثين سنه .