محمد حسن خان اعتماد السلطنه
87
صدر التواريخ يا تاريخ صدور قاجار ( فارسى )
روانه ساختند . سنهء 1235 هجرى حاجى محمد حسينخان صدر اصفهانى ، عبد اللّه خان امين - الدوله پسر خود را كه مستوفى الممالك بود از بهر انجام حساب ايالت گيلان روانهء آن سامان نمود . در سنهء 1237 روز بيست و هفتم ذيقعده ، ميرزا بزرگ قائم مقام وفات يافت ، ميرزا ابو القاسم پسر او را كه وزير نايب السلطنه عباس ميرزا بود ، قائم مقام صدارت كبرى نمودند . ميرزا بزرگ ، قائم مقام صدارت ميرزا محمد شفيع صدر اعظم بود و بعد از وفات ميرزا شفيع به صدارت نرسيد و به جاى صدر اعظم نهايستاد ولى پسر او ميرزا ابو القاسم كه قائم مقام صدارت حاجى محمد حسينخان صدر اصفهانى بود به مقصود رسيد و بعد از اين صدر والاقدر او صدارت يافت ، چنان كه در شرح حال او مذكور خواهد شد . وفات ميرزا بزرگ در ذيقعده سنهء 1237 بوده و قائم مقامى ميرزا ابو القاسم در شهر ربيع الاول سنهء 1238 بود سواد آن فرمان در كتاب منتظم ناصرى ضبط است . سنهء 1239 هجرى ، حاجى محمد حسينخان صدر اصفهانى از اصفهان به دار الخلافه آمده در طهران مريض شده صبح چهارشنبه سيزدهم صفر به جوار رحمت الهى پيوست . عجب در اينست كه در ناسخ التواريخ وفات او را در ذيل وقايع سنهء 1238 ضبط كرده و سهو ايشان واضح است و در كتاب منتظم ناصرى وفات او در هزار و دويست و سى و نه ضبط شده است و ثبت سنين منتظم از ساير كتب منظم تر است و ما قصد خودستائى و خودنمائى نداريم ليكن برهان ما در اين خصوص همان ماده تاريخ قصيدهء عربى است كه شاعر عرب در وفات حاجى محمد حسينخان صدر ساخته و نزد عبد اللّه خان امين الدوله پسر او خواند و هفتصد تومان صله به او داده شد . اگر مناسب شد عين آن قصيده را ثبت مىكنيم و الا به همين يك مصرع ماده تاريخ در اينجا اكتفا مىكنيم و ماده تاريخ اين است : الصدر فى الجنات حل مكرما