محمد حسن خان اعتماد السلطنه
84
صدر التواريخ يا تاريخ صدور قاجار ( فارسى )
است ولى خودش تحليل نمىرود . در سالى كه نظام الدوله به فارس رفته بود ، سيد فقيرى عاشق دختر تاجر با ثروتى شده بود كه قادر بر عقد او نبود ، سيد نزد نظام الدوله آمده مطلب را اظهار كرد . وى شبانه با آن جبروت برخاسته در شيراز به خانهء تاجر رفت در زد و داخل شد ، تاجر ورود او را خيلى غريب شمرد و اظهار بندگى كرد و هرچه داشت پيشكش قدم او نمود . نظام الدوله گفت من به جهت حاجتى به خانهء تو آمدهام ، اگر برآرى اظهار كنم . تاجر گفت هرچه فرمائيد اطاعت مىشود ، نظام الدوله گفت دختر شما را به جهت پسر خود مىخواهم ، تاجر گفت شما كه در شيراز پسرى نداريد ، ولى دختر من حكم كنيزى شما را دارد ، نظام الدوله گفت فلان سيد پسر من است ، بايد دختر خود را به او دهى . تاجر با آنكه در سابق انكار داشت ، كنون در كمال افتخار تمكين كرد ، شبانه آخوند حاضر كرده ، نظام الدوله دختر را به عقد سيد در آورد و شبانهء ديگر عروسى كردند و نظام الدوله در اين كار شش هزار تومان مخارج عروسى تهيه كرد و سيد بيچاره داماد گشت و آسوده شد و هنوز هم باقىماندگان اين سيد در شيراز معروف به سادات داماد هستند . سنهء 1231 هجرى ، ميرزا موسى رشتى وزير شجاع السلطنه حسينعلى ميرزا كه حكومت يزد داشت ، برحسب امر همايونى به وزارت خراسان نامبردار شده و محمد زمانخان پسر ديگر حاجى محمد حسينخان نظام الدوله اصفهانى به حكومت يزد سرافراز آمد . سنهء 1232 كه شاه خليل اللّه رئيس مذهب اسمعيليه كه پسر سيد ابو الحسنخان كهكى قمى و پدر آقا خان محلاتى بود ، در يزد به جهت نادانى ميرزا محمد جعفر صدر الممالك پيشكار يزد كشته شد و باعث شورش مردم ، ملا حسين نام بود كه فاضل نحرير و از علماى آن شهر بود . لهذا حاجى محمد زمانخان پسر حاجى محمد حسينخان نظام الدوله ، ملا حسين رئيس شورشيان را گرفته به طهران فرستاد . ملا حسين را به محبس بردند و در زنجير گذاشتند ، به شفاعت نظام الدوله حاجى محمد حسينخان اصفهانى از كشته شدن و سخط بزرگ شاهانه نجات يافته ، فقط او را حضورا چوبى زدند و صدر الممالك را بعد از گرفتن جرايم و ديدن عتاب و خطاب مخذولا روانه يزد نمودند .