اقبال يغمايى ( گردآورنده )
40
شهيد راه آزادى سيد جمال واعظ اصفهانى ( فارسى )
شدت خشم كف بر دهان آورده بودند ، و ديوانهسان فرياد مىكشيدند ، وارد مجلس شدند . هركه يافتند كشتند يا مجروح كردند ، و هرچه يافتند به غارت بردند يا شكستند و سوزاندند . گزارشهاى نمايندگان سياسى خارجى راجع به سيد جمال واعظ چنان كه اشاره شد نطقهاى تند و آتشين سيد جمال بر فراز منبر چنان پرشور و هيجانانگيز بود كه نه تنها در دلهاى مستمعان مؤثر مىافتاد ، و جنبش و غوغا مىآفريد ، بلكه خارجيان از آنهمه تهور و بيباكى آن خطيب دلير در شگفت مى - ماندند و نمايندگان دولتهاى بيگانه فشردهء خطابات وى را به مسئولان امور سياسى كشور خويش خبر مىدادند . گزارشهايى كه سرسيسيل اسپرينگ راس وزيرمختار انگليس در تهران به سر ادواردگرى وزير امور خارجهء دولت متبوع خود در اينباره فرستاده بسيار است و اين مختصر كه از راپرتهاى مورخ چهارم ژانويهء 1907 ميلادى برابر سيزدهم جدى ( دى ) 1285 مطابق 19 ذىقعدهء 1324 استخراج شده نمونهاى از آنهاست : خطاب به شنوندگان . . . « . . . روحانيان غالبا بر زبان مىآورند كه وليعهد ( محمد على ميرزا ) طرفدار مشروطيت است . شايد ، خدا كند كه چنين باشد . اما شك نكنيد و يقين بدانيد كه از قديمترين زمان تاكنون هيچ ملتى بدون خونريزى و دادن فديه موفق به تحصيل آزادى نشده است . مثلا روسيه را به خاطر بياوريد ؛ تزار روسيه با اينكه دو ميليون قشون پشتيبانش بودند ، او را پدر خطاب مىكردند و پايهاش را تا مقام الوهيت بالا مىبردند ، وقتى با اتحاد و شورش مردم رويارو شد ناچار سپر انداخت و تسليم شد . اى مردم ، اى كسانى كه از بيدادگرى به جان آمدهايد و شيفتهء عدالتيد ، بدانيد كه آزادى رايگان نصيب هيچ ملت نشده . بايد بپاخيزيد از جانبازى دريغ نكنيد و بدانيد مرگ شرافتمندانه از چنين زندگى سراسر خوارى و تلخى بهتر و زيبندهتر است . »