درس ديگر نخوانده و اما پسر متولىباشى هم تا حال درس نخوانده حالا بايد شما زود به آنها عمه جزو را درس بدهيد كه زودتر كتاب موش و گربه و خاله‌سوسكه را شروع كنند . اما اين يكى كه عرض كردم يتيم است از بس موذى و بدذات است قرآن را هم تمام كرده و حالا كتابهاى فارسى مىخواند . از اين جهة است كه گفتم شما كتك آنها را هم به اين بزنيد . انشاء اللّه تعالى بعدها شرح تأديب و تربيت قديمه معلمين در مكتب‌خانه‌ها را به عرض شما مىرسانم كه بفهميد ما چه‌قدر بدبخت بوده‌ايم و از هرجهة كارهاىمان غلط و ناقص است و روزبه‌روز تنزل كرديم تا به اينجا رسيديم . مجلس شب جمعه 23 شب محرم الحرام بعد از خطبه و صلوات خدمت آقايان خودم حفظهم اللّه تعالى عرض مىكنم امتياز انسان با ساير حيوانات اين است كه خداوند او را ترقىپذير خلق فرموده يعنى انسان در هردرجه و هرمرتبه و مقامى كه بوده باشد قوهء اين را دارد كه از آن مقام ترقى كند به مقامى بالاتر و به مرتبهء بهتر خود را برساند . بر خلاف ساير حيوانات . مثلا اگر جمعى از حيوانات از قبيل گاو و گوسفند و شتر و غيره در يك صحرا و دشتى گرد آيند و مشغول چريدن و خوردن علف بيابان و آب جويبار باشند ، هرقدر كه زمان بر آنها بگذرد و كسى آنها را ببيند باز به همان حالت چريدن و خوردن و خوابيدن خواهد ديد بدون آنكه در آنها ترقى مشاهده كند . ولى اگر چند تن انسان در بيابان يا در كنار چشمه و قناتى رحل اقامت بيفگند در ابتدا جمعى هستند فقير و بدون اسباب و لوازم زندگانى ؛ نه خيمه و چادرى دارند و نه فرش و چراغى براى خود تهيه كرده‌اند . اما بعد از چند سال كه ملاحظه كنيد خواهيد ديد كه هم جمعيت آنها زيادتر شده ، و هم اسباب و لوازم زندگانى براى خود فراهم كرده‌اند . ولى به شرط اينكه دست ظلمى بر آنها مسلط نگردد ، كه اگر دست ظلم و تعدى به سوى آنها دراز نشود بعد از صد سال جمعيت آنها چهار برابر خواهد شد . قلعه براى خود خواهند ساخت ، داراى احشام و اغنام مىگردند ؛ صاحب‌خانه و اسباب خانه مىشوند ؛ اراضى مزروعه و قنوات جاريه و مواشى مختلفه بتدريج فراهم مىكنند . و اين چند تن انسان كه در روز اول با جمعيت قليل و داراى هيچ‌چيز نبودند به مرور دهور به واسطهء مسلط نبودن ظالم بر آنها روزبه‌روز بر جمعيتشان افزوده گرديده دولت و ثروت پيدا كردند و صاحب زراعت و مكنت شدند . مساجد و معابد براى خود بنا مىكنند ؛ حمامها و بازارها مىسازند ؛ تا آنكه به تدريج يك مملكت با عزت و شوكت براى خود مهيا مىنمايند . پس معلوم شد كه انسان ترقىپذير است و قابليت ارتقا به مقامات رفيعه و مراتب منيعه دارد . و لكن شرط اين ترقى كه عرض كردم آن است كه ظلم و استبداد در ميان آنها نباشد ، اگر ظالم بر آنها مسلط بشود هزار سال ديگر هم كه آنها ببينيد باز مىبينيد كه يك ده خرابه دارند و چند نفر رعيت فقير هستند ، به واسطهء آنكه ظالم نمىگذارد آنها ترقى كنند و دولتمند شوند ، هرچه تحصيل مىكنند ظالم از آنها مىگيرد و به جاى آنكه روزبه‌روز ترقى كنند و جمعيت‌شان زيادتر بشود و زراعت و دولتشان افزوده گردد بالعكس روزبروز تنزل مىكنند ؛ عددشان كمتر و زراعت‌شان