معين مينمايد و دولت مختار است كه بين حداقل و حداكثر هر ميزانى را كه موافق با صرفه و صلاح خود تصور نمايد بطور موقت يا دائم اعلام و از امتعهء صادر و وارد مطالبه و دريافت كند . در موقعى كه عهدنامهء تركمان‌چاى بين دولتين ايران و روس بسته ميشد ، چون هنوز قوهء محركهء بخار ، براى مصنوعات و حمل‌ونقل استخدام نشده و دادوستد بين المللى چندان زياد نبود ، دولت ايران وجههء نظر خود را فقط بتكثير عايدات معطوف داشته ، حقوق گمركى كليهء صادر و وارد مملكت خود را از قرار صدى پنج معين نمود و تا اوائل سلطنت مرحوم مظفر الدين شاه ، گمرك ايران به همين قرار معمول و ساير دول هم از حقوق دولت كاملة الوداد استفاده كرده ، با امتعهء صادر و وارد آنها هم در سرحدات ايران همين معامله ميشد ، تا در اين تاريخ مسيو نوز بلژيكى تعرفهء جديد گمرك ايران را منتشر نمود . نظر اجمالى به اين تعرفه ، جانب دارى نوز را در ترقى تجارت روسيه بر ضرر ساير دول ، حتى جلوگيرى صنايع داخله ، كاملا ثابت مينمايد ، از كار افتادن كارخانه‌هاى قندسازى و بلورسازى و ريسمان‌ريسى تهران ، و معدوم شدن شعربافىها و نساجىهاى كاشان و اصفهان و يزد و كرمان و خراسان و بوشهر ، از اثر همين تعرفهء گمركى بود ، كه با قند و كبريت و شيشه‌آلات و ريسمان و پارچه‌هاى ابريشمى و پشمى و نخى روسيه ، كه عمدا ارزان‌تر ، به اين مملكت وارد مىشد نتوانستند رقابت و همسرى ، بلكه مقاومت نمايند و به تعطيل و فنا محكوم شدند . مسيو نوز بلژيكى ، در دورهء نفوذ روس در ايران اينطور رفتار كرد ، حالا ببينيم آقاى پهلوان سياست ! آقاى داهيهء شرق ! آقاى بزرگترين صدراعظم آسيا ! در دورهء آزادى ملل ، با اينهمه ارجوزه و حماسه و غمخوارى هموطنان عزيز و حس فداكارى و اتكاى بنفس و وجدان ، براى ما چه كارى صورت داده‌اند ؟ اختيار دولت را در ترتيب دادن تعرفهء گمركى از دست داده ، و امرى را كه يكى از نشانه‌هاى بزرگ استقلال داخلى تمام دول عالم است ، موضوع عقد مادهء مخصوصى در قرارداد خود با دولت انگليس نموده ، و اين دولت را قيم گمركى ايران قرار داده‌ايد ، و از اين راه خدشهء ديگرى بر حاكميت تام و تمام ايران وارد آورده ، تعرفهء گمركى ايران را بتجديدنظر و مراجعهء كميته‌اى كه در آن مأمورين دولت تجارت پيشهء انگليس عضويت دارند ، منوط نموده‌ايد ، تا در هر مورد صرفهء خود را كه ناگزير مستلزم ضرر ما و ساير ممالك ، و موجب بىاعتنائى آن‌ها بتجارت با ماست ملحوظ دارند . اين اختيار را در جنگ اول شهيد كرديد ، سهلست در ضمن تعيين تعرفه كه اخيرا بتوسط كميتهء مختلط به عمل آورديد ، فصل ( ب ) را كه راجع بگمرك مال التجارهء صادر ايران در ممالك انگليس است ، بالمره از قلم انداخته ، و ابدا از اينكه در سرحدات ممالك وسيعهء آن دولت ، از مال التجارهء ايران چه حقوق گمركى بايد اخذ شود ، هيچ ذكرى بميان نياورده‌ايد . هرگاه در آتيه دولت انگليس براى فقر مالى ، و محتاج كردن مملكت ما