باستقراض پىدرپى از خود بخواهد از امتعهء اين مملكت كه بممالك او حمل مىشود ، صدى صد گمرك اخذ نمايد با كدام فصل از تعرفه ميتوان جواب او را داد ؟ نتيجهء اجراى تعرفهء مزبور اين خواهد شد كه گمرك مال التجاره‌اى كه از انگليس بايران وارد مىشود معين ، و دينارى نميتوان كم و زياد كرد ، ساير ملل هم از حقوق كاملة الوداد استفاده كرده ، اجراى همين تعرفه را نسبت بمال التجارهء خود خواهند خواست ، ولى مال التجاره‌هاى ايران كه به خارجه خواهد رفت ، به رحم و مروت ساير دول واگذار شده ، تا بهر اندازه كه انصافشان اقتضا كند توى سر اين يك مشت پنبه و قيسى و كشمش و قالى كه به خون دل در اين مملكت حاصل مىشود بزنند و تجارت صادر اين مملكت را كه حاليه از وارد آن خيلى كمتر است بصفر برسانند . چنان كه امروز دولت فرانسه براى ترويج صنعت فرش‌بافى داخلهء خود ، بر فرش خارجى صدى صد گمرك بسته است و ما هيچ وسيله براى معاوضه به مثل و وادار كردن دولت فرانسه بتعديل گمرك فرش ، در دست نداريم . ساير دول هم غالبا بعد از جنگ همين معامله را كرده ، فرش قالى را جزو تجمل محسوب ، و از آن گمرك گزاف مطالبه مينمايند ، و نتيجهء اين وضع ، شكست مال التجارهء مهم ما است ، بدون اينكه شما براى چارهء آن راهى باز گذاشته باشيد . اينجاست كه بايد بگوئيم : « رحمت بكفن دزد اول » ، « 1 » مسيونوز ، با اينكه در تعرفهء گمركى خود اسباب رواج مال التجارهء روس و انگليس و تعطيل و فناى كارخانجات و دست‌كاريهاى داخلى را فراهم آورد ، باز در فكر ترويج تجارت مواد خام اين مملكت كه بممالك خارجه ميرود بوده ، فصل ( ب ) را كه راجع بگمرك مال التجاره‌هاى ايران در ممالك روس و انگليس است ، قيد و حقوقى را كه دولتين بايد از امتعهء ايران در سرحدات خود دريافت دارند معين نموده و تا حدى از ورشكستگى كامل اين مملكت جلوگيرى كرد ، ولى شما براى صرفهء هم‌پيمان‌هاى خود اين فصل را هم از قلم انداختيد . ما بدوا ميخواستيم براى چگونگى تشكيل كميتهء تجديدنظر تعرفهء گمركى كه ميبايست بموجب قرارداد از متخصصين ايرانى و انگليسى معين شوند ، ببرهان و منطق متوسل شده ، و كيفيت اكثريت آن را از روى تجربه و تاريخ بدست آورده ، مدلل نمائيم كه اكثريت اين كميته منافع انگليس را بر فايدهء ايران ترجيح خواهند داد ؛ ولى حاليه كه كميتهء مزبور تشكيل ، و كار خود را تقريبا انجام داده است ، همان تشكيل فعلى و واقعى آن براى اثبات مدعاى ما بهترين برهان و منطق بوده ، شما را از زحمت

--> ( 1 ) - ضرب المثل شدن اين جمله داستانى دارد كه ذكر آن توهين بمرده‌ها است . اجمالا دزدى بوده است كه براى دزديدن كفن مرده‌ها را از گور بيرون مىآورده و بعد از برهنه كردن آنها را سرميداده ، ميرفته است . كفن دزد ديگرى پيدا شده كه گذشته از بردن كفن مرده‌ها را مثله ميكرده است و اصل مثل : رحم اللّه النباش الاول ، عربى و از امثله‌ايست كه ترجمهء آن از خيلى قديم در ادبيات فارسى وارد شده است .