عبدالله مستوفى
82
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
دولت خود نوشته شده است . مسلما همين كه دولت انگليس ايران را مستعمرهء خود نمود ، ديگر راضى نميشود كاپيتولاسيون در اين مملكت برقرار ، و قنسولهاى ساير دول مداخله در امور قضائى آن داشته باشند . گذشته از اين ، بموجب اعلاميهء كابينهء صمصام السلطنه ، كاپيتولاسيون ملغا شده است « 1 » ولى ، يك شرط نافع هم در اين عهدنامه براى ايران هست كه اتباع خارجه ، جز دكان تجارت و خانهء نشيمن حق خريد ضياع و عقار و مستقل در اين مملكت ندارند . ما يقين داريم كه شما در ضمن تغيير قرارداد با انگليس ، اين شرط را بمنفعت انگليسها از دست خواهيد داد « 2 » . عهدنامههاى تجارتى ايران و انگليس هم تماما در دورهء رقابت روس و انگليس بسته شده ، و اولياى امور آن دوره ، با همهء سهلانگارى كه ما به آنها نسبت ميدهيم ، تلاش خود را كرده ، و در معاهدات تجارتى بين دولتين حقوق زيادترى به آنها ندادهاند ، ما خيلى شك داريم كه در تغيير معاهدات تجارتى ، منافع دولت ايران بيش از پيش ملحوظ شود . راجع بامتيازات هم غالبا طرف آنها كمپانى و اشخاص متفرقه هستند و يقينا اگر صرفهء زيادترى براى آنها منظور نشود ، راضى بفسخ و تغيير امتيازات خود نخواهند شد . دول عالم در وضع گمرك ، و انتشار تعرفهء گمركى ، نظرى بتكثير عايدات ندارند . بلكه در اين موضوع هم آنها بحفظ موازنه بين صادر و وارد ، و جلوگيرى از پيش افتادن تجارت خارجى خويش و ترقى دادن محصولات و مصنوعات داخلى ، مصروف است كه به اين وسيله هروقت مقتضى دانند ، ورود يا خروج متاعى را در مملكت خود ممنوع داشته ، و هر موقع صلاح دانند بر گمرك مال التجارهء خارجى بيفزايند تا از رقابت امتعهء خارجه با داخله ، و يا عسرت اهالى مملكت بتوانند جلوگيرى نمايند . تمام ترقيات تجارتى و صنعتى ممالك عالم ، در سايهء همين اختيار و به همين جهت است كه دول حق انتشار تعرفهء گمركى را فقط و فقط براى خود حفظ كرده ، مداخلهء دولت ديگر را در اين موضوع بهيچوجه اجازه نميدهند . از طرف ديگر ، تجارت هم براى كل دنيا آزاد و البته ساير ممالك عالم از ميزان گمركى كه از هر دولت از هر نوع مال التجاره ميخواهند ، بايد مسبوق باشند و نميتوان هر روزى تعرفهء مخصوصى را باجراء گذاشت . بنابراين براى اينكه اختيار دولت در زياد و كم كردن گمرك محدود نباشد تا بتواند در مواردى كه دولت ديگرى بر يكى از امتعهء صادر او گمرك زيادى ميبندد ، بوسيله معاملهء به مثل يعنى افزايش گمرك يك يا چندين متاع آن دولت ، از اين زيادهروى جلوگيرى نمايد . در تعرفههاى گمركى حداقل و حداكثرى
--> ( 1 ) - اين الغاء فقط روى كاغذ بود و عملى شدن الغاء كاپيتولاسيون از موقعى است كه تأسيسات قضائى جديد در مملكت بموقع اجرا رسيده ، و يكى از مفاخر عهد مرحوم پهلوى است . ( 2 ) - و باز از مفاخر عهد مرحوم پهلوى اينست كه با وجود الغاى كاپيتولاسيون ، باز هم اتباع خارجه حق داشتن ضياع و عقار و مستقل در ايران نداشته ، و مكلفند كه آنچه هم در ازمنهء هرجومرج سياسى دست و پا كردهاند ، در مقابل قيمت بافراد يا دولت ايران واگذار نمايند .