عبدالله مستوفى
69
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
مبلغ هنگفتى بدون اجازه بحوالهء خود و به حساب دولت از بانك گرفته ، و هروقت خواستهايد يكنفر مفتش يا محاسب بضرابخانه فرستاده ، در كار او تفتيشى به عمل آوريد ، راه نداده و حتى يك مرتبه بيچاره مفتش را كتبسته با قزاقهاى خود تا استخر پياده دوانده است « 1 » و امروز هم كه با هزار عجز و التماس بمفتش « 2 » ميخواهيد عذر او را بخواهيد مجبور شدهايد تدبيرانديشى كرده ، براى انصراف موسيو از اين شغل ، در ضرابخانه را ببنديد كه بعدها با رياست يكى ديگر از همقطاران او باز كنيد « 3 » . بالجمله از اينها ميگذريم ، و با شما همراهى نموده تصور ميكنيم كه ايران واقعا محتاج بمستشار خارجى است و از وجود آنها هيچگونه ضررى براى دولت و مملكت متصور نبوده ، و هر نوع استفاده هم از آنها حتمى است . باز استخدام آنها از ملل مختلفه بهتر از توسل بمبداء واحد ، آن هم از دولت همسايه و قوى و زبردست در استعمارى مانند انگليس است . اولين استدلال شما ، براى توسل بمبداء واحد و رد استخدام از ملل مختلفه ، مسألهء حصول رقابتهاى مختلفهايست كه بين مستخدمين اتفاق ميافتد كه ضرر اين رقابت را بمملكت زياد دانستهايد . در صورتى كه مستخدمين اروپائى ، در مشرق زمين بخصوص ايران ، هيچوقت باهم رقابت نكرده ، سهلست چون ميدان عملياتشان خيلى وسيع است نظرى به كارهاى يكديگر نداشته ، مملكت از سازش آنها بيشتر از رقابتشان ، خسارت ميكشد ، بلكه اگر دولت بتواند ميان آنها حس رقابت توليد نمايد البته براى پيشرفت كار بهتر و مناسبتر است ، و بقدرى اين سياست ، در همه جا و نزد همه كس مسلم و طبيعى است كه اشخاص عادى هم به آن توسل جسته ، و به همين نظر از استخدام دو نفر نوكر همشهرى و همولايتى احتراز ميجويند ، چه رسد باينكه تمام خدمهء خود را از اهل يكشهر ، يا يك ولايت انتخاب كنند و خود را گرفتار سازش آنها نموده ، بالفرض اگر وقتى با دربان خود معارضه پيدا كنند دچار تعرض ناظر و آشپز و آبدار و باغبان هم بشوند . اما وحدت اسلوب كه دليل ديگر اين مراجعه بمبداء واحد فنى قرار دادهايد ، ما شك نداريم كه در يك اداره و يك وزارتخانه ، وحدت اسلوب شرط اساسى جريان امور آن اداره است . و هرگاه شعب و دوائر جزء آن اداره يا وزارتخانه هريك اسلوبى جداگانه داشته باشند ، مسلما مانع پيشرفت كار ، و تا حدى سبب بىنظمى خواهد شد ، و بالمثل بكارخانهاى ميماند كه هريك از ماشينها و چرخهاى آن سيستم جداگانه داشته باشد و بمخيلهء كسى هم نميرسد كه براى يك وزارتخانه مستشارها از ملل مختلفه مستخدم شوند .
--> ( 1 ) - اين مفتش كمال الوزراهء محمودى بود . ( 2 ) - ارميتاژ اسميت مفتش انگليسى است كه برحسب همين قرارداد براى ماليه آورده بود . ( 3 ) - بعد از چهار ماه مرو كه يكى از بلژيكيها بود رئيس شده و ضرابخانه به راه افتاد .