عبدالله مستوفى
661
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
اخبار تهران من چنان در اين زندگى آرام و روحانى خود فرورفتهام ، كه همهچيز ، حتى اوضاع كشور را هم فراموش كردهام . معهذا از كاغذهائى كه برادرم از تهران مينويسد ، و روزنامههائى كه ميرسد پيداست ، كه گرماگرم دارند به سمت تغيير سلطنت پيش ميروند ، در چهاردهم مهر كه بموجب قانون ، بايد انتخاب هيئت رئيسه تجديد شود ، مجلس مجددا برياست جناب آقاى حسين پيرنيا رأى داده ، ولى ايشان استعفا كرده ، و هرقدر وكلا اصرار بخرج دادهاند ، ايشان استعفاى خود را پس نگرفتهاند . مجلس مستوفى الممالك را براى رياست انتخاب كرده ، ايشان هم از قبول آن استنكاف كرده ، و وكلا اصرار دارند ، بلكه ايشان را متقاعد كنند . خوانندهء عزيز توجه دارند كه مؤتمن الملك موضوع تغييرات آتيه را به خوبى پيشبينى ميكرده ، و ميدانسته است كه عنقريب رنود موادى دائر به تغيير قانون اساسى راجع بالغاء سلطنت قاجاريه ، بمجلس خواهند آورد ، و به زور اكثريتى كه دارند از مجلس خواهند گذراند ، و ايشان كه حقا اين عمل را مخالف قانون اساسى ميدانند ، اگر رئيس باشند ناگزير بايد در اين كار مخالف با قانون شركت كنند ، پس بهتر اين است كه از قبول رياست استعفاء نمايند ، تا در كار خلاف قانون مداخلهاى نداشته باشند . عدم قبول مستوفى الممالك هم مبنى بر همين نظر بوده است . البته سيد تدين كه بازهم نايب رئيس اول شده بود ميتوانست رياست جلسهء اين تغيير و تبديل را اداره كند . ولى رضا خان پهلوى ميل داشت كه شخص متعين و بيطرفى رئيس مجلس باشد ، كه خلع قاجاريه بىسوسه به نظر بيايد ، و اصرار وكلاء بمؤتمن الملك و مستوفى الممالك ، در استرداد استعفاى خود ، از اين راه بود . گذشته از اين ، تعيين رئيس مقدم بر هر دستورى است ، پس تا كار رياست را بر مستوفى الممالك تحميل كنند ، مشاغل رياست را سيد تدين ، بعنوان نايب رئيس متكفل است . و البته اين فكر را هم دارند كه اگر توانستند رياست را بر مستوفى الممالك تحميل كنند ، چون براى اداره كردن اين جلسه ، كسى را بهتر از تدين كه طبعا مدير آن خواهد شد ؛ ندارند ، بهتر اين است كه موضوع تعيين رئيس را بعنوان اينكه هنوز تكليف استعفاى مستوفى الممالك معلوم نيست ، مجمل بگذارند ، كه تدين كار را بوفق دلخواه انجام كند . عمال پهلوى ، از اواسط مهرماه به اين طرف ، در تمام ولايات تلگرافپرانى برضد قاجاريه را شروع كردهاند و در اين باب از تمام مراكز تلگرافات با صد و دويست امضاء بمجلس و رياست وزراء ميرسد . حتى از آذربايجان تقاضا كردهاند كه رئيس مجلس با عدهاى از نمايندگان بتلگرافخانه رفته ، و حضورا مذاكراتى در اين زمينه به عمل آورند و در شهر تهران هم شب نامههاى زيادى منتشر ميكنند ، و عزل سلسلهء قاجاريه را ميخواهند . از اول آبان ، جمعى بمدرسهء نظام كه روبروى خانه رئيس الوزراء واقع است ، رفته باسم آذربايجانيها چادرهائى برپا كرده ، جدا تغيير سلسله را خواستارند . سلسله جنبان اين اجتماع ، حاجى رحيم تبريزى ، مشهور بقزوينى است . عدهاى از متعينين آذربايجانى