عبدالله مستوفى
601
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
بدستور رؤسا ميخواستند ، سردار سپه را از كار خارج كنند . سردار سپه هم دانست كه كار به اين سهلىها انجام نميگيرد . بنابراين ، چهار پنج روز بعد ، مسافرتى بقم كرده با حاج شيخ عبد الكريم ، مقلد قسمتى از ايرانيان ، و ساير علماى درجه اول ، مانند سيد ابو الحسن اصفهانى و حاجى ميرزا حسين نائينى ، كه بعد از واقعهء تبعيد علما از عراق ، اين روزها ميخواستند بعتبات برگردند ، ملاقاتى به عمل آورد ، و در مراجعت بيانيهء ذيل را منتشر نمود : 12 حمل 1302 بيانيهء سردار سپه « هموطنان ! گرچه بتجربه معلوم شده ، كه اولياى دولت هيچوقت نبايد با افكار عامه ضديت و مخالفت نمايند ، و نظر به همين اصل است كه دولت حاضره تاكنون از جلوگيرى احساسات مردم كه از هر جانب ابراز مىگرديده ، خوددارى نموده است ، ليكن از طرف ديگر ، چون يگانه مرام و مسلك شخصى من از اولين روز حفظ و حراست عظمت اسلام و استقلال ايران و رعايت كامل مصالح مملكت و ملت بوده ، و هست ، و هركس كه با اين رويه مخالفت نموده ، او را دشمن مملكت فرض ، و قويا در رفع او كوشيده . و از اين ببعد نيز عزم دارم همين رويه را ادامه دهم ، و نظر باينكه در اين موقع ، افكار عامه متشتت و اذهان مشوب گرديده ، و اين اضطراب افكار ممكنست نتايجى مخالف آنچه مكنون خاطر من ، در حفظ نظم و امنيت و استحكام اساس دولت است ببخشد ، و چون من و كليهء آحاد و افراد قشون ، از روز نخستين ، محافظت و صيانت ابهت اسلام را يكى از بزرگترين وظايف ، و نصب العين خود قرار داده ، همواره درصدد آن بودهايم ، كه اسلام روزبروز رو بترقى و تعالى گذاشته ، و احترام مقام روحانيت كاملا رعايت و محفوظ گردد ، لهذا در موقعى كه براى توديع آقايان حجج الاسلام و علماء اعلام به حضرت معصومه ( ع ) مشرف بوديم ، با معظم لهم ، در باب پيشآمد كنونى ، تبادل افكار نموده و بالاخره ، چنين مقتضى دانستيم كه بعموم ناس توصيه نمايم ، عنوان جمهورى را موقوف ، و در عوض تمام هم خود را مصروف سازند ، كه موانع اصلاحات و ترقيات مملكت را از پيش برداشته ، در منظور مقدس تحكيم اساس ديانت و استقلال مملكت و حكومت ملى ، با من معاضدت و مساعدت نمايند . اين است كه به تمام وطنخواهان و عاشقان اين منظور مقدس نصيحت ميكنم ، كه از تقاضاى جمهوريت صرفنظر كرده ، و براى نيل به مقصد عالى كه در آن متفق هستيم ، با من توحيد مساعى نمايند . » رئيس الوزراء و فرماندهء كلقوا - رضا آقايان علما هم بعد از چند روز ، تلگراف ذيل را بعنوان علماى تهران از قم فرستادند : تلگراف علماى اعلام از قم « بسم اللّه الرحمن الرحيم - جنابان مستطابان حجج اسلام ، و طبقات اعيان و تجار و اصناف ، و قاطبهء ملت ايران دامت تأييداتهم . چون ، در تشكيل جمهوريت ، بعضى اظهاراتى شده بود ، كه مرضى عموم نبود و با مقتضيات اين مملكت مناسبت نداشت ، لهذا در موقع تشرف حضرت اشرف آقاى رئيس الوزراء دامت شوكته ، براى موادعه بدار الايمان قم ، نقض اين عنوان ، و الغاء اظهارات مذكوره ، و اعلان آن را به تمام بلاد خواستار شديم ، و اجابت فرمودند . انشاء اللّه تعالى ، عموما قدر اين نعمت را بدانند ، و از اين عنايت كاملا تشكر نمايند .