چيزهائى كه ذكر فرمودند ، راجع بعدليه و كميسيونى است كه در خصوص قانون جزا تقاضا كردند و ما در آتيه از شخص ايشان منتظر هستيم كه اين عمليات را انجام ، و از خداوند ميخواهم كه ايشان را موفق بدارد ، كه دورهء پنجم بيش از انتظار به اين آب و خاك خدمت كرده باشد . و تصور ميكنم ، از طرف عموم آقايان سمت نمايندگى داشته باشم ، كه فعلا از آقاى مؤتمن الملك رئيس محترم مجلس تشكر نمايم ، كه در تمام دوره بىطرفى را حفظ و كاملا وظايف خود را انجام داده‌اند « صحيح است » و البته از شخصى مثل آقاى موتمن الملك ، غير از اين نبايد منتظر بود ، و اميدوارى هست كه باز در اين ايام فترت ، توجهى بفرمايند به ترتيبات ادارهء مجلس و من مستقيما ؟ كه اين سفر هم ، با اجازهء آقاى رئيس و آقايان رفقا از آقاى ارباب تقاضا كنيم ، بعد از تشكرات بسيار ، از اقدامات ايشان از حسن ادارهء مباشرت ، كه قبول فرمايند ، همچنانكه سابقا هم در ايام فترت ، مجانا و بلاعوض . ترتيبات مجلس را اداره كرده‌اند » « 1 » سپس . مدرس عمليات مجلس چهارم را بشرح زير بسمع حضار رسانيد : نطق مدرس « قسمتى از عرايض بنده را آقاى شاهزاده اظهار داشتند . اگرچه آقايان و منتظرين امروز خسته شده‌اند ، ولى يك مطالبى است كه انشاء اللّه بعد از عرض ، رفع خستگى خواهد كرد . موضوع عرض من در مجلس چهارم است كه چگونه آمد و تكليفش چه بود ، تقريبا شش سال فترت طول كشيد . با چه وقايع و حوادثى كه دنيا را متزلزل كرد . و چه حوادثى در ايران رخ داد ، كه همه آقايان مستحضر هستند ، و هرچه تصور نمىكرديم واقع شد . مثل مهاجرت ، مثل ، قحطى ، مثل ، جنگهاى داخلى ، مثل قرارداد ، مثل كودتا ، كه هركدام در جنبهء خودش يك حادثهء عظيمى است براى يك مملكت ضعيف و فقيرى . در اين بين انتخاباتى هم واقع شد ، كه دورهء چهارم مرضى و مطبوع ملت واقع نشد ، كما اينكه در اول تأسيس مجلس هم شخص بنده يك نظريات خوبى ، انتظار يك خدمات خوبى از اين دوره نداشتم . بالاخره ، مجلس دورهء چهارم وجود خارجى پيدا كرد ، و نظريات مردم نسبت بمجلس بين افراط و تفريط واقع شد و حتى منتهى به اين شد ، كه بعضى اطالهء لسانها هم نسبت به بعضى يا نسبت باغلب شنيده ، و ديده شد . لكن هرچيز مخفى باشد ، عمليات مخفى نيست . اگر امروز مخفى باشد ، فردا ظاهر و هويدا خواهد شد ، « صحيح است » و در هرصورت با توافق نظر يكديگر ، يك كارهاى مهمى شده است در غيبت مجلس و در فترت سياست خارجى يك طرفى شده بود ، حالا نيست و با توافق نظر يكديگر جلب مستشارانى از دنياى تازه كرديم كه اميدواريم از وجود آنها خيلى اصلاحات بشود و خيلى از قوانين وضع شده است مانند نفت شمال و مميزى و غيره و غيره كه هريك بجاى خود مهم و اساسى است . توسعهء قشون و نظام در مجلس چهارم شده است ميفرمائيد سردار سپه مردى كارى و جوهردار باكفايتى است . بلى آن

--> ( 1 ) - اين آخرين نطق اين ليدر دمكرات را در مجلس شوراى ملى با دقت بخوانيد و ببينيد چقدر اين شاهزادهء دمكرات فصيح و بليغ بوده است . بعد از شانزده هفده سال پرچانگى در مجالس و محافل حزبى يك جملهء درست ندارد . حتى پاره‌اى از آنها بىمعنى است . مخصوصا در جمله‌هاى آخرى كه در فصاحت و بلاغت بيداد كرده است . من ميخواستم در اين حاشيه نطق اين حضرت و الا را اصلاح و تصحيح كرده و بنويسم كه لامحاله ، خوانندهء عزيز از مطابقهء آنچه ميخواسته است بگويد و آنچه گفته است ، شايد مطلب را بىزحمت‌تر توجه فرمايد . ماشا اللّه آنقدر درى ورى گفته است كه قابل اصلاح نيست . « ذلك مبينه من النطق » حالا است كه خوانندهء عزيز ميتواند آنچه سابقا در صفحهء 326 جلد دوم از ساير فضيلت‌هاى اين ليدر دمكرات نوشته‌ام ، تصديق فرمايد و بداند كه مردم گرفتار چه اشخاصى بوده‌اند !