عبدالله مستوفى

563

شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )

باجوهر و كفايت است . ولى موافقت مجلس قشون را تا بنادر برد مجلس پول فراهم كرد . مجلس قوت بنظام داد . مملكت امن شد ولى توفيق از خداوند بود كه ما را موفق كرد ، بمساعدت با او بنده عقيده‌ام اين است كه يكى از كارهاى مهم اين دوره سپردن زمان فترت است بآقاى مشير الدوله « صحيح است » و جهت اين سه نكته است . مكرر عرض كرده‌ام ، رجال مملكت ما هركدام براى يك موقعى خوب هستند . بعقيدهء بنده و تمام آقايان ، رئيس الوزراء حاليه براى اين موقع بلانظير است « صحيح است » سه مسأله بود . يكى بيطرفى مشار اليه ، در انتخابات « صحيح است » بيطرفى در سياست خارجه « صحيح است » كه در زمان فترت و غيبت مجلس فوق العاده اهميت دارد . يكى تسريع در افتتاح دورهء پنجم . و با اين فلسفه است ، كه بعقيدهء من و آقايان ، سپردن زمان فترت بايشان ، يكى از كارهاى خوب بوده است « صحيح است » در فترتى كه اميد ميرود به زودى خاتمه يابد . » آخر الامر آقاى مؤتمن الملك ، رئيس مجلس ، از حسن نظر نمايندگان نسبت به خود تشكر كرده ، پايان مجلس چهارم را با جمله‌هاى ذيل ، اعلام داشت : نطق رئيس مجلس ضمن نطق شاهزاده سليمان ميرزا بياناتى نسبت ببنده شد ، كه طرف تصويب نمايندگان محترم واقع شد ، از اين حسيات ملاطفت‌آميز مجلس نسبت به خود كمال تشكر و امتنان را دارم ، و خيلى متشكر هستم . اين نوع اظهارات براى بنده بهترين يادبود دورهء چهارم خواهد بود . در مدت اين دو سال كه بنده در بين آقايان بودم و خدمات ناقابل خود را انجام داده‌ام . ملاحظه شده است كه هميشه دو نظر داشته‌ام ، يكى انجام وظايف و ديگرى حفظ بيطرفى . اگر به نظر آقايان رسيده باشد كه پاره‌اى اوقات ، از اين بيطرفى منحرف شده باشم تصديق بفرمائيد كه عمدى نبوده است ، و اگر قصورى شده است بايد اغماض فرمايند . » « نمايندگان « نشده است ! نشده است . » در خاتمه رئيس مجلس اظهار كرد با اجازه آقايان مجلس را ختم ميكنيم . مجلس يكساعت از شب گذشته خاتمه يافت . ورود مشير الدوله به كار مجلس تعطيل ، و مشير الدوله مشغول كار شد . ولى مداخلهء غيرمستقيم نظاميان در كار انتخابات ، كه براى طرفداران سردار سپه مشغول اقدام بودند ، مانع انتخابات آزاد بود ، كانديداهاى محلى هم همين كه دانستند بدون رضايت سردار سپه انتخاب آنها گرفتار تعويق و تأخير ، سهل است ، دچار مدعى مىشود ، يكىيكى وارد مذاكره و بند و بست با او شدند . در اين ضمنها ، چندى هم دولت سرگرم غائلهء تبعيد علماى شيعه از عتبات و هياهوى مردم ، در اطراف اين قضيه شده ، و تا سروسامانى به اين كار داده شد و اكثريت آنها مجددا بمقر خود برگشتند ، مدتى وقت و سعى و عمل مصرف شد . قضيهء نزاع ايرانيها و بوميهاى بحرين نيز مدتى توجه اولياى دولت را به خود جلب نمود . مع الوصف مشير الدوله بهر كيفيتى بود ، از مداخلات نظاميان جلوگيرى ميكرد ، و آزادى انتخابات را محفوظ ميداشت . تعقيب قوام السلطنه ماه‌هاى سرطان و اسد و سنبله و نصف ميزان ، به همين كيفيت گذشت . در تاريخ 16 ميزان ، خبرى در شهر منتشر شد كه موجب تشويش همه‌كس گرديد ، و آن خبر توقيف قوام السلطنه بوسيلهء سردار سپه