عبدالله مستوفى
24
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
عدهاى از آنها ، براى نيل بمقام رياست ، استعمال انتريك و دسيسه و جمعيت و اجتماع و پشت هماندازى را مخالف شرافت ذاتى خويش دانسته ، سهل است ، هيچوقت خود را داوطلب رياست وزراء هم نميكردند ، و حتى همواره بواسطهء حب وطن و صحت عمل و وجاهت عامه ، باصرار مقامات عاليه بر سر كار ميآمدند ، و بعضى از آنها اگر اقدامى هم در ضد شما ميكردهاند ، هميشه براى جلوگيرى از مفاسد اعمال شما بوده است . اگر ميخواستم داخل شخصيات بشوم مىتوانستم تمام اقدامات شما را در هر دوره بنگارم و ثابت كنم كه علت العلل اين بىاختياريها و بىوسيلگيها شخص شما بودهايد . ما خوب در نظر داريم كه در كابينهء مستوفى الممالك ، مولانا رعد الدين « 1 » يعنى همين كار چاقكن شما ، همين مزدور علنى و بين انگليسها ، در بحبوحهء قحطى و شدت سختى ، باشارهء شما در روزنامهء خود از هيئت دولت وقت « 2 » راهآهن و قشون منظم و اتومبيل زرهپوش و ايروپلان و كشتيها و تحت البحريهاى جنگى ، و بالاخره تشكيلات دولتى و لوازم عمومى مملكت آلمانرا تقاضا ميكرد ، و دولت را در فراهم نكردن آن ملامت كرده ، انواع هتاكى و هرزگى را بكابينه معمول مىداشت . ولى امروز ، همان روزنامه ، تقاضاهاى آن دورهء خود را كنار گذاشته ، سهلست تمام خرابكاريها ، تمام مفاسد اعمال شما را ستايش ، و حتى براى كار چاقى شما ، مطالبهء اجراى قرارداد را هم از قول ملت مينمايد ! بلى ! آقاى وثوق الدوله ، سايرين چون رشوه نميگرفتند چيزى نداشتند كه بمفت - خورها داده ، دور خود پارتى جعلى جمع كنند ، و وسايل پيشرفت خود را زياد نمايند . ديگران چون خيال مملكت فروشى نداشتند ، با دولت همسايه همعهد نميشدند كه با پول آنها براى نيل مقام رياست ، گلدسته و بام مسجد را سنگر كنند ، و براى نگاهدارى مقام خود اختيارات بدست بياورند . اسلاف شما ، با پول انگليس سر مردم را بروضهخوانى و دسته گردانى مشغول نميكردند ، و اينهمه پول بروزنامهنگاران نميدادند كه بهمدستى با خود ، افكار يك ملت را مسموم نمايند . و خلاصه اينكه ، كابينههاى سابق از بانك انگليس محل مخارج محرمانه نداشتند كه هرقدر ميخواهند خرج كرده ، وسائل پيشرفت و اختيارات براى خود فراهم نمايند . مينويسيد : همچنانكه افراد و تشكيلات ترور ، در پايتخت آسايش عامه را دچار اختلال نموده بودند ، دستجات ياغى و قطاع الطريق در اقطار ايران باعراض و نواميس حكمفرمائى داشته . » ما نميخواهيم از ترور ، كه در نزد عقل و شرع و وجدان مذموم و مطرود است هواخواهى
--> ( 1 ) - سيد ضيا الدين مدير آنروزى رعد ، و وكيل امروزى يزد . اين لقب را براى دفعهء اول روزنامهء فكاهى تنبيه درخشان بجناب ايشان داد و به اين لقب معروف بودند . ( 2 ) - اين كابينه ، كابينهء مستوفى الممالك و شمارههاى رعد آن روزها واقعا داد نامردى و نامردمى را بر ضد اين مرد شريف ميداد . شايد پارهاى از آنها بقلم ميرزا على حسن مونس بود .