عبدالله مستوفى
213
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
بود و نمودى ظاهر نمودهاند ، گرفته و حبس كردهاند . سپهسالار ، عين الدوله ، حاج محتشم السلطنه . سيد مدرس ، شيخ حسين يزدى ، سعد الدوله ، مجد الدوله ، ممتاز الدوله ، مشار السلطنه ، فرمانفرما ، سردار مقتدر ، سيد محمد اسلامبولچى ، حاجى محمد تقى بنكدار ، ميرزا يانس وكيل ارمنىها ، شيخ محمد - حسين استرآبادى ، سيد محمد تدين ، سهام الدوله ، لسان الملك ، يمين الملك ، امير نظام قرهگوزلو ، جزو محبوسين هستند . سيد حسين گفت : « به ! اينها كه هم بايع را ميگيرند هم مشترى را » اين حبسها بامر كى است . عجالتا كسى از آن اطلاعى ندارد . همينقدر مردم مىبينند عدهاى قزاق با يكى دو نفر آژان ميروند و آنها را مىآورند و در قزاقخانه حبس ميكنند . بين سيد مدرس ، مرد آزاد و يمين الملك كهنهپرست ، سعد الدولهء مستبد و حاجى مجد الدولهء عوام ، اسلامبولچى و بنكدار بازارى ، و شيخ حسين يزدى ، ملاى وارستهء منور ، و سهام الدولهء سرمايهدار و ملاك ، و سپهدار و عين الدوله و فرمانفرما ، سه نخستوزير سابق با اختلاف مرام و مسلك و طرز فكر و راه معاش ، چه تناسبى در كار است ؟ و كدام جامعه اين اشخاص را محكوم بحبس كرده است ؟ ابدا معلوم نيست . حتى مؤيد الاسلام هم با همهء سياستچى بودنش ، نميتواند توضيح حسابى در اين خصوص بدهد . براى اينكه مجددا باينموضوع برنگرديم ، از سلسلهء حوادث جلو بيفتيم . عدهء محبوسين حكومت نود روزهء سيد ضياء الدين را ، بين چهارصد پانصد نفر گفته ، و نوشتهاند . دربارهء اكثر آنها يك جهت جامعه رعايت شده ، و آن سابقهء پانزده سالهء آنها در مشروطيت است ، كه آنچه وزير و وكيل و وزير تراش بود ، بحبس انداخته بودند . باوجوداين ، مستوفى الممالك و مشير الدوله و مؤتمن الملك و صمصام السلطنه كه از همه بيشتر در مشروطه مشار اليه بودند معاف شدهاند و ميتوان حدس زد كه مؤسسين كودتا تعرض به اين اشخاص را خلاف مصلحت دانسته باشند . حبس پارهء ديگر هم به نظر چنين ميرسد كه براى اخذ و عمل بوده و الا مجد الدوله و يمين الملك و امير نظام قرهگوزلو و سهام الدوله در مشروطه چكاره بودهاند ، كه طرف بيم و اميدى باشند ؟ شايد بعضى كه بعدها در مجالس پشت سر سيد مضمونهائى گفته ، و رويهء او را نقادى كردهاند بواسطهء همين جرم ، گرفتار شده باشند ، و بالاخره عدهاى هم شايد بين آنها باشند كه حبس آنها براى هيزم ترهائى بوده است كه در روزنامهنگارى به سيد فروخته و براى تسويه حسابهاى شخصى بمحبس رفتهاند . گيلك مرد و ميرزا عيسى خان فيض رئيس الوزرا و كفيل وزارت ماليهء كابينهء قبل ، شايد بتوصيهء مؤسسين از حبس نجات يافته ، اولى مرخص به خانه و دومى در كابينهء سيد ضياء الدين وزير ماليه شدند . اجمالا هركس بحبس يا تبعيد محكوم شد ، تا آخر كابينهء سيد ضياء الدين در حبس ماند . سيد ، از پارهاى دارندههاى آنها مبلغى بعنوان اعانهء ملى مطالبه مىكرد ولى آنها حبس را بر اداى وجه ترجيح دادند ، چون بعد از يكى دو روز فهميده بودند كه جان آنها در معرض خطر نيست و دير يا زود بيرون آمده ، بريش سيد خواهند خنديد . فقط يكنفر از