عبدالله مستوفى
14
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
در يك چنين موقع خطير و ايام سياهى بود كه متوكلا على اللّه ، با اعتماد بنفس و اتكاء بوجدان و حقيقت ، خودخواهى و خودپسندى را از نظر دور كرده ، منافع ملت را بمصالح شخصى ترجيح داده ، و از هيچ مخاطرهء جانى و شرافتى نهراسيده ، بار سنگين مسؤليت و خدمتگزارى مملكت را بر دوش خود گذاردم . بديهى است ، در اول ، محض تغيير و بهبوديت موقتى اوضاع ، مجبور بودم با هر نوع سعى و تلاش ، وسائل آنى و فورى تهيه و تدارك نمايم ، تا با وضعياتى كه مستلزم مخاطرات و مهالك آنى بود ، مقاومت و فرصت كافى ، براى امعان نظر و مطالعهء دقيق حقايق ، در هنگامهء عظيم دنيا ، و تجسس طرق ممكنه ، براى اصلاحات اساسى و تأمين حقيقى آتيهء مملكت تحصيل نمايم . حالت من در آن ايام ، مانند غريقى بود كه اول به حكم اضطرار ، بهر تخته پارهاى متوسل گردد ، تا خود را بوسيلهء آن ، بكشتى و ساحل نجات برساند . به همين دليل در تصميمات و عمليات خود ، اگر معارضى مييافتم ، و منقد بىخبر از اوضاع ميديدم ، طرف توجه قرار نداده ، و براى رسيدن به مقصد ، يعنى نجات مملكت ، احكام عقل و دانش را بر احساسات خود و ديگران ترجيح ميدادم . بسى مشعوف و خرسند هستم ، كه به يارى خداى تعالى نخستين تكاليف موقتى خود را ، با هدايت عقل و وجدان ، و به نيروى آن درجه توانائى ، كه بارى تعالى جل اسمه به اين بندهء ضعيف عطا فرموده ، در تهيهء وسائل پيشرفت موقتى ، و در عين حال خاتمه دادن بمخاطرات ، و منع عوائق داخلى و خارجى ، با حسن فداكارى ، تا حديكه مقدور شد انجام دادم . در اداى اين وظيفهء صعب ، پس از تاييدات غيبيه و توجهات اولياى اسلام و اتكاى بتقويتهاى شاهانه ، كه البته علل اصلى موفقيت اين جانب بودند ، مساعدت و حسن موافقت اولياى دولت انگلستان نيز عامل مؤثر و قوى گرديد ، و البته نبايد از امتنان مساعدت هاى آن دولت خاموش نشست . دولت معظم انگلستان ، در عقيدهء جلوگيرى از هرجومرج ، و ايجاد امنيت و نظم در ايران ، با اولياى دولت شاهنشاهى ابراز موافقت نموده و حصول اين مقصود را موافق با مصالح خويشتن يافته ، در حدوديكه وضعيات عمومى اجازه ميداد ، از كمك با كابينهء اينجانب مضايقت ننمود . اگرچه اين مساعدت از بعضى حيثيات ، و مخصوصا از حيث اسلحه و مهمات نظامى رضايتبخش و تا آن درجه كافى نبود ، كه موفقيت اولياى دولت را در حفظ انتظامات زودتر و بيشتر محسوس نمايد ، ليكن همان مقدار كمكى كه با دولت ايران به عمل آمد ، قابل تقدير و در موفقيت دولت تأثير كامل داشت . مخصوصا مساعدت مالى در تأمين ارزاق ، و اقتدار دولت بر تأديهء منظم مصارف جاريهء مملكت ، براى استقرار و بقاى نظم بموقع و نافع گرديد .