عبدالله مستوفى

167

شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )

دو متحد ديگر ما ، آمريكا و انگليس هم گويا ميخواهند ما را تنها بگذارند ، و حرفهائى كه در كنفرانس تهران زده‌اند ، از خاطر ببرند ، و تازه پيشنهاد كميسيون سه نفرى ، مركب از خودشان و نمايندهء روسيه بما ميكنند كه در اين مدعىتراشى روسها ، كه خود هم تصديق دارند تازه وارد رسيدگى شوند ! ! دلم پر است و قلم سركشى مىكند ، و تا اين ابرهاى تاريك سياست از افق كشور ما بر طرف نشود ، قول نميدهم كه در اسلوب نوشتن « شرح زندگانى من » تغييرى پديد آيد . بارى مقصود توضيح اندازهء توانائى مالى دولت ايران ، در اواخر كابينهء مشير الدوله عقرب 1299 بود . گفتم دولت ايران در اين وقت سه چهار ميليون تومان سرمايهء دست نخوردهء حاضر در شركت نفت جنوب داشت ، و از تفسيرى كه متخصص‌ها از مادهء ده فرمان دارسى كرده ، و شركت هم پذيرفته بود معلوم شده بود كه صدى شانزده حق الارض ايران در سنوات بعد ، لااقل بسالى دو سه ميليون تومان بالغ خواهد شد . سالى يكى دو ميليون تومان هم اصل و فرع طلب روس‌هاى تزارى بود كه بالشويكها بخشيده بودند ، و نمايندهء ايران براى عقد قراردادى كه يكى از مواد آن همين واگذارى ميشد ، بجانب مسكو رفته بود . از تعرفهء جديد گمرك با انگليسها هم بشرحيكه خوانندهء عزيز در ابطال الباطل از آن سابقه پيدا كرده است ، به قدر يكى دو ميليون تفاوت عايدى پيدا ميشد . بنابراين ، گذشته از طلب شركت نفت ، دولت در حدود سالى هفت هشت ميليون تفاوت عايدى مستمر پيدا كرده بود ، كه در مقابل آن هنوز خرجى تراشيده نشده ، و در حقيقت بدست‌رس دولت و قابل مصرف بشمار ميآمد و در كمال خوبى ممكن بود با اين سرمايه و درآمد مستمر ، تأسيسات جديدى براى تقويت دولت بكنند ، و آنها را نگاهدارى نموده ، به كارهاى كشور سروسامانى بدهند . چنان كه بعدها هم ، مرحوم پهلوى از همين ممرها شروع به كار كرده ، و تأسيسات دولتى و قشونى را لامحاله با ظاهرى آراسته پىافكنى نمود ، و بودجهء پانزده بيست ميليونى را به دويست سيصد ميليون تومان رساند . اقتصاد عمومى اوضاع اقتصاد عمومى هم مثل وضع مالى دولتى بهبوديهائى پيدا كرده بود . در ايام جنگ بين الملل گذشته ، قطع نظر از پولهائيكه آلمان‌ها براى تشكيل قوهء ايرانى ، يا باصطلاح امروز ، ستون پنجم در ايران مىپاشيدند ، مصارف اقامت هفتاد هزار قشون روس ، در سرتاسر شمال و مغرب كه بعد از برهم خوردن دولت تزارى هم تا يك دو سالى به پول انگليس نگاهدارى ميشد ، و مخارج پليس جنوب و پادگانهاى انگليس در خراسان ، و بين سرحد عراق تا قزوين و انزلى كه بعد از تمام شدن جنگ هم براى كمك باضداد بالشويزم برقرار مانده بودند ، و مصارف رفت‌وآمد قشون ترك كه گاهى براى مقابله با خصم خود ، تا تبريز و همدان هم جلو مىآمدند ، و مزد و قيمت مصالح ساختمانهاى قشونى ، و راه‌سازى بين همدان و كرمانشاهان و خط بين مشهد و ذرداب ( 17 ميليون ليرهء دو تومانى ) و همچنين قيمت خوارباريكه دول انگليس و روس و ترك از افراد خريدارى كرده ، و به خارج از