عبدالله مستوفى

126

شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )

پرستى بر ضد آن هستند ، دائما زد و خورد در كار است ، و بازهم معلوم نيست كه چه وقت اين قوه را كه در ايام جنگ ، نميدانم بچه فكر شايد به خيال تقسيم دو منطقهء نفوذ قرارداد 1907 ايجاد كرده بودند ، برهم خواهند زد ، و ايرانيها را از برادركشى خلاص خواهند كرد . قرارداد 1298 هم كه وثوق الدوله بدون تصويب مجلس مقدمات اجراى كامل آن را فراهم كرده ، و قسمت مهم اين اختلافات زائيدهء آن هستند ، به حال خود باقى است . ارميتاژ اسميت در كار ماليهء ايران مشغول مطالعه و گرماگرم تصميمات خود را باجرا مىرساند ، و مقدمات جمع‌آورى سى هزار قشون با افسران انگليس هم تهيه شده ، وكلاى فرمايشى وثوق الدوله هم انتخاب گشته ، و براى تصديق و تصويب قرارداد حاضرند . جاسوسى در همه جا رواج دارد ، و مطبوعات هم تحت سانسور دقيق نظميه و نارضامندى عمومى بمنتها درجه رسيده است . كارهاى كابينهء مشير الدوله مشير الدوله در هيچيك از كابينه‌هائيكه در ايران تشكيل كرده است ، به قدر اين كابينه كم دوام خود كار نكرده است و به نظر همچو ميرسد كه مقتضيات كار را موجود ، و موانع را مفقود تصور كرده ، و به همين جهت با كمال اطمينان و قدرت ، مشغول رتق و فتق امور شده ، و از هيچگونه مجاهده كوتاه نيامده ، و تا ميتواند در پيشرفت امور سعى به كار ميبرد . توقيف اجراى قرارداد مشير الدوله توانست بانگليس‌ها حالى كند كه اجراى قرارداد بدون تصويب مجلس شوراى ملى عملى مخالف قانون داخلى و مراسم بين المللى است ، و تمام اين ضديت‌ها كه در سرتاسر كشور برپاست بر اثر همين عمل است و اگر ايران آرامى بايد وجود داشته باشد ، با اين طرز عمل منافى است . انگليس‌ها هم يا حس كرده بودند كه قرارداد را نميتوانند به زور بر ايران تحميل كنند ، يا خيلى از وكلاى فرمايشى وثوق الدوله مطمئن بوده و تصور ميكردند كه در آيندهء نزديك مىتوانند قرارداد را قانونى نمايند . در هرحال در مقابل اين اظهارات مانع عملى نتراشيدند . مشير الدوله در روزهاى اول تشكيل كابينهء خود بيانيه‌اى راجع بتوقيف اجراى قرارداد تا تعيين تكليف قطعى از طرف مجلس شوراى ملى كه اكثريت وكلاى آن انتخاب شده بودند صادر كرده ، و مردم را از عصبانيت اجراى قرارداد كه واقعا كار بىمنطق و بىسابقه‌اى بود بيرون آورد . ارميتاژ اسميت و مسترهارت بعنوان مرخصى دنبال كار خود رفتند . اين اقدام نفوذ معنوى كابينه را در نزد عامه زياد كرد ، و مردم هم در شنوائى و اطاعت خود نسبت به احكام و اوامر دولت افزودند . آزادى مطبوعات و موقوف شدن جاسوسى نيز ، بيشتر بوجاهت كابينه افزوده ، مردم از هرحيث راحت و اميدوار شدند ، مشير الدوله در احضار تبعيدشدگان قرارداد اقدام كرد . برادرم ، آقا ميرزا رضا را براى آوردن آنها تعيين ، و با چند اتومبيل بكاشان روانه نمود . بعد از ده ماه تبعيد ، آقايان