خود را بخرج اين مملكت تأمين نمايد و مقاصد تجارتى خود را نسبت بايران و ممالك ديگر عالم كاملا پيش ببرد . منافع كرايهء راه‌آهن بعد از مصارف نگاهدارى و گردش آن هيچ وقت و در هيچ جاى عالم با فرع صدى هفت مخارج تأسيس آن مكافئه نميكند تا چه رسد باستهلاك اصل آن . در اين صورت يا دولت ايران بايد از داشتن راه‌آهن در مملكت خود صرف‌نظر كند ، يا هستى خود را در راه استهلاك بقيهء اصل و فرع مخارج تأسيس راه‌آهن از دست داده ، قشون‌كشى انگليس را تأمين و راه تجارت او را هموار نمايد . دولى كه از تأسيس خطوط آهن در مملكت خود استفاده ميكنند ، در مقابل فرع صدى دو و سه است ، نه فرع صدى هفت . 6 - « دولتين توافق مينمايند در باب تعيين متخصصين طرفين براى تشكيل كميته‌اى كه تعرفهء گمركى را مراجعه و تجديدنظر نمايد ، و با منافع حقهء مملكتى و تهيه و توسعهء وسايل ترقى آن تطبيق نمايد . » بموجب اين ماده ، دولت ايران اختيار انتشار تعرفهء گمركى خود را كه تمام دول مستقلهء عالم دارا ميباشند از دست داده است ، و بعد از آنچه در اين موضوع سابقا نگاشته‌ايم صرف‌نظر مينمائيم . ولى اين يك نكته را هم نميتوانيم ناگفته بگذاريم ، شما كه اختيار مالى و قشونى و ادارى ايران را بالمره بانگليس‌ها واگذاشته ، و دست ايرانىها را در تمام كارهاى مملكتى خود بسته‌ايد ، آيا هيچ فكر كرده‌ايد كه هرگاه يكى از دول همجوار ايران خيال بدهمسايگى داشته ، بخواهد نسبت بحقوق و حدود ما تعدى يا تخطى بنمايد ، با كدام قوه ازو جلوگيرى خواهيم كرد ؟ انگليس‌ها كه بموجب اين قرارداد ، براى حفظ و صيانت ما از تعرض همسايه‌ها ، ضمانت و تعهدى نكرده‌اند ! پس خوب بود حالا كه تمام ايران را توبره كرده و بكول انگليس گذاشته‌ايد ، قاعده « من له الغنم فعليه الغرم » را در اين قرارداد از نظر دور نداشته ، همان‌طور كه انگليس را مالك همه چيز اين مردم برگشته بخت كرده‌ايد ، دفاع از اين مملكت را هم بر عهدهء خود آن دولت مقرر ميكرديد ، نه به شكل حاليه كه انگليس‌ها در مواقع عادى هستى اهالى را از دستشان بگيرند ، و به مجرد اينكه خطرى متوجه مملكت شد پاى خود را كنار كشيده ، و مردم را با نداشتن هيچگونه وسيلهء دفاعيه ، و قوه و تدارك و بسط يد و تجربه كه به واسطهء طول مدت و عدم اعمال ، قطعا از دست خواهند داد ، به حال خود و برحم و مروت همسايه‌ها واگذارند ، و همين كه مجددا مملكت به حال صلح و آرامى معاودت كرد باز آقايان به خود زحمت داده ، بيايند و التفات فرموده منافع خود را جمع‌آورى كنند . از مداقهء قرارداد شما هم فارغ شديم . اگرچه در ضمن تنقيد بيانيه و تشريح قرارداد كه جمله بجمله ، و فصل بفصل تحت مذاكره آورده‌ايم ، تمام جهات و محسناتى كه شما