عبدالله مستوفى
25
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
متنفذ كه در وصول حقوق خود از ولايات حاجتى به فروش قبض و كسر كردن تومانى دو سه قران نداشتند و در ماه ششم سال حقوق خود را تماموكمال از ولايات مربوط نقدا دريافت ميداشتند . مستوفيها و سررشتهداران گذشته از اين موضوع عمومى ، البته حساب تومانى يك عباسى حاشيهء قبضنويسى و آنها كه متوفياتى هم داشتند كه حقوق آنها را بجيب ميزدند ، حساب اين ضرر بدخل را هم ميكردند . بنابراين تا ممكن ميشد ، از اوامر ناصر الملك شانه خالى مينمودند و اشكال ميتراشيدند . وزير ماليه حس كرد كه بدون رضايت مستوفيها نميتواند به اين قصد موفق شود . براى رضامندى آنها صيغهء جديدى اختراع كرد و بعنوان ابقاء مستوفيان و سررشته داران آنها را از اين حكم كلى مستثنى نمود ، و مقرر داشت مواجب آنها كماكان بخرج ولايات خودشان بيايد و بآنها حالى كرد كه تومانى يك عباسى را هم چون خود آنها متصدى صدور حواله حقوق افراد قلمرو خود بخزانه يا صندوق خواهند بود ، كماكان خواهند گرفت . اين دو اقدام عدهء زيادى از مستوفيان را كه فعل و انفعالى نداشتند ، رام كرد و باقى هم چارهاى جز اجراى امر نداشتند و مشغول كار گشتند . باوجود اين چون حس ميكردند كه كار بهمينجا ختم نخواهد شد و اگر در به اين پاشنه بگردد ، عنقريب استقلال خود را از دست خواهند داد و ميرزابنويس وزارت ماليه خواهند شد ، هرجا دلسوختگان مطمئن و مستعدىگير ميآوردند ، از تحريك آنها به ضرر اين اصلاحات خوددارى نداشتند . اقتصاد عمومى امين الدوله معتقد بود كه بايد حاجت كشور را از مال التجارههاى خارجى با ايجاد كارخانهها رفع كرد . زيرا خوب ميفهميد كه واردات ايران خيلى زيادتر از صادرات آنست و با اين وضع زندگى كه حتى اسبها هم روسى شده است ، عنقريب بقية السيف طلاهائى كه از قديم در ايران بوده و آنهائى كه نادر شاه از هندوستان به اين كشور آورده است ، بوسيلهء بانك شاهى انگليس و بانك رهنى روس از ايران خارج و روزبروز قوت خريد پول نقره كمتر خواهد شد . بر اثر همين عقيده بود . كه در زمان ناصر الدين شاه كارخانهء كبريتسازى در الهيهء شميران و كارخانهء قندريزى با سرمايهء خارجى و داخلى در كهريزك دائر كرده بود . قند كارخانهء كهريزك كه با بهترين قندهاى كارخانههاى اروپا برابرى ميكرد ، در اواخر سال 1313 ببازار هم آمد و اگر ترديدى هم در شدونشد آن در نزد پارهاى از اشخاص بود ، رفع گشت . همچنين كبريت الهيه كه بدرجات از كبريت كارخانهء تبريز و زنجان امروز بهتر و بيخطرتر بود . امين الدوله تصور ميكرد كه با بيست سى كرور پولى كه از استقراض خارجى بدست ميآورد ، بتواند بجمعآورى سرمايههاى داخلى بپردازد و كارخانههائى براى رفع حاجت كشور احداث نمايد تا حالا كه مردم از قباهاى دراز و جبههاى گشاد قديمى