عبدالله مستوفى
108
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
نظرم آمد كه وقتى ببادكوبه وارد شده ، بدون اندازه گرفتن پيراهنى خريده بودم كه سه چهار سانتيمتر براى من گشاد بود و به همين جهت استعمال نشده و مانده است . فرستادم آن را آوردند و اسد زحمت سكه و صورت دادن بآقاى مستشار را به عهده گرفت ولى باز هم دكمهء يخه به زحمت ميافتاد و در فشاريكه در حين عمل بگلوى ايشان وارد ميشد ، يك دو سه تا لعن و نفرين بمخترع قراخ مال « 1 » مىفرستادند . خلاصه ما هم با اسد كمك كرديم ، بهر زحمتى بود آقاى مستشار را به شكل آدميزاد درآورده سر شام فرستاديم . ميدانيم من در سر اين شام بواسطهء اينكه هنوز معرفى نشده و سمتى نداشتم ، حاضر نبودم كه ببينم آنجا چه دستهگلى آب ميدهند ، از رفقا هم چيزى در اين خصوص نشنيدهام ، انشاء اللّه كار بىعيب بوده است . ارفع الدوله حضرت اشرف ، آلتس پرنس صلح ، ميرزا رضا خان دانش ، ارفع الدوله ، امير تومان و سفير كبير دولت عليهء ايران در استانبول كه اين سفارت كبراى فوق العاده را يدك ميكشد ، يكى از آذربايجانى - زادههاى مقيم تفليس است . من براى او قوموخويشى ولو نوهء عموى طبقهء چهارم هم باشد در آذربايجان كه سه سال در آنجا استاندار بودهام نميشناسم . در سن جوانى به خدمت قره نوكرى در ژنرال كنسولگرى تفليس پذيرفته شد و بواسطهء هوش سرشار خود توانسته بود زبان روسى را به قدر حرف زدن ياد بگيرد و فارسى را زير چاق كرده خويش را بمقام پشت ميزنشينى ارتقاء بدهد . همين كه به اين مقام رسيد ، با اخلاق ملايم و مردمدارى و تواضع و تملق برؤسا و زرنگى و زيركى كه داشت ، ترقى براى او كار مشكلى نبود . چنان كه در مدت كمى با آموختن زبان فرانسه به قدر حرف زدن ، يكى از كاركنان درجه اول ژنرال كنسولگرى گرديد و در سفر آخر ناصر الدين شاه بفرنگ ، جزء ملتزمين شد . وقتى ميرزا محمد على خان معين الوزاره ژنرال كنسول تفليس بالقب علاء السلطنه بسفارت لندن مأمور شد ، ميرزا رضا خان بوسيلههائى كه در مركز داشت ، توانست خود را از حيث لقب و شغل جانشين او بنمايد . در هنگاميكه ژنرال كنسول تفليس بود ، امنيه اقدس يكى از سر خانمهاى حرم ناصر الدين شاه براى معالجهء چشم نزد دكتر فوكس كحال معروف اطريشى بوين مىرفت ، معين الوزاره ژنرال كنسول موقعشناس ، از بادكوبه تا آخر خاك قفقاز همهجا مواظب خدمت و در مراجعت هم از اول خاك قفقاز تا بادكوبه ملتزم ركاب اين سرخانم بود . بوسيلهء اين طرفدار با نفوذ كه روزگار براى او تهيه كرد و بواسطهء تحف و هداياى خود براى امين السلطان و بالاختصاص سابقهء نردبانى ژنرال كنسول تفليس براى مقام سفارت ، وقتى علاء الملك از سفارت پطرزبورغ بسفارت كبراى اسلامبول رفت ، معين الوزاره با لقب ارفع الدوله بسفارت پطرزبورغ رسيد . وقتى كه براى پاداش خدمات ميرزا حسن خان مشير الملك ، حسن پيرنيا ، امين السلطان خواست او را باوجود جوانى و كمى سن بمقام
--> ( 1 ) - نشاسته را بروسى كراخ مال ميگويند .