كنسولگريهاى افتخارى ايران در روسيه در مسكو و رستوف و خاركف و كيف و ادسا و طغانرق « 1 » و ورشو ، از همين قماش و در حدود همين عده يا قدرى كم‌وبيش ، اتباع ايران بودند كه كار تذكره و گرفتاريهاى آنها در ادارهء پليس به كنسولگريهاى افتخارى محول بود . داشتن كنسول افتخارى از اتباع دولت متوقف فيها ، مرسوم تمام دول است . وقتى كه يكدولت در شهرى از شهرهاى خارجه تبعهء زيادى ندارد كه حاجت بخرج زياد و فرستادن كنسول از اتباع كشور خود داشته باشد ، براى اينكه اتباع او بىسرپرست نمانند ، از اين كنسول‌ها كه آنها را كنسول افتخارى اسم گذاشته‌اند ، تعيين مىكند . اين كنسولها حقوقى از دولت نميخواهند و حتى مخارج منشى و حسابدار و مصارف تحرير را هم از خود متحمل ميشوند و در عوض ، از پاره‌اى مزايا كه كنسولهاى مأمور و عادى دارند ، برخوردار ميشوند و ضمنا اين عنوانهم براى آنها مانند افتخار است . ولى دولتى كه مى - خواهد از اين قبيل كنسولها در شهرهاى خارجه داشته باشد ، بايد سعى كند كه شخص نجيب آبرومندى را براى اين كار تعيين نمايد زيرا درهرحال اسم كنسول آن دولت روى او و رفتار اين شخص اگر پسنديده نباشد ، باسم آن دولت تمام خواهد شد . كنسولهاى افتخارى ما اجمالا مردمان بدى نبودند و يكى دو نفر آنها مثل كنسول رستوف و كنسول ادسا از متمولين محلى بشمار ميآمدند كه آرزوى داشتن عنوان كنسولگرى داشته‌اند . ولى در بعضى از شهرها ، مثل مسكو و طغانرق و خاركف و كيف ، كنسول‌هاى ما از يهوديهاى تعميد يافته ولى سرشناس و متمول بودند كه براى فراموشاندن سابقهء مليت خود ، اين راه را وسيله قرار داده بودند . اين كنسولگريها ، بيش‌وكم و در هر سال يكى دو هزار مناتى براى تذكره و نادرا براى ساير تصديقات ، مصرف تمبر داشتند كه سفارت پطرزبورغ تمبر و تذكره براى آنها ميفرستاد و هر سه ماه يك بار صورت و حساب و قيمت تمبر مصرفى را منظما ميفرستادند و ما هم فقط صورت حساب آن را بادارهء مركزى تذكرهء روسيه كه در قفقاز بود ، ميفرستاديم . بعضى از آنها بمقام ژنرال كنسولى هم رسيده بودند . بعقيدهء من در ترفيع پايهء اين اشخاص بسر كنسولى ، قدرى زياده‌روى شده است . زيرا تعيين اين قبيل كنسولها براى رفع حاجت است نه عنوان دادن به اتباع دولت متوقف - فيها . گذشته از اين ، اگر اين محل باندازه‌اى مهم است كه حاجت به سركنسولى دارد ، چرا سركنسول مأمور براى آنجا نميفرستند . درهرحال كارى است كه سابقين كرده‌اند و تغيير آن وجهى ندارد ، ولى سوء استفاده از آن به خوبى واضح و هويداست كه سفراى قاعده‌ندان ، قبل از مشير الملك ، به اين كار اقدام كرده‌اند و وزارت امور خارجهء ما هم در آن روز هيچ توجهى به اين موضوع نداشته است و آنچه از طرف سفرا پيشنهاد شده پذيرفته است و حتى شايد وقتى از داشتن اين مأمورين خبردار شده كه خواسته است در سالنامه‌ها اسم كنسولها را بنويسد . در ساير كشورهاى اروپا هم از اين بيرويه‌گيها به عمل آمده و در شهرهائيكه شايد هيچ تبعه نداشته‌ايم ، از اين كنسولها تعيين نموده‌اند و فرستادن سفير

--> ( 1 ) - Taganrog