عبدالله مستوفى
77
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
زياد اين مرد كار اجازه نميداده است كه مدتى وقت خود را صرف پز دادن براى نقاشى صورت خود بكند و اشتغال به اين قبيل كارهاى تظاهرى را براى اخلاف خود گذاشته است . چنان كه بعد از دستخط صدارت و اعطاى علائم اين شغل از طرف شاه ديگر پاپى گرفتن نشان و امتياز و صدور دستخط مرحمتآميز نشده است و شايد همين مناعت ادارى را هم دشمنان ، شاهد بىاعتنائى او بشاه قرار داده باشند . حملهء بابيها بشاه در اوائل صدارت ميرزا آقا خان در نياوران شميران موقعى كه شاه براى رفتن به شكار تازه بر اسب خود سوار شده بود و ملتزمين هنوز درست جمع نشده بودند ، چند نفر از پيروان ميرزا عليمحمد باب كه در اينوقت به آنها بابى ميگفتند بعنوان دادن عريضه ، خود را بناصر الدين شاه رساندند و يكى دو تير تپانچه براى او رها كردند بطوريكه چند دانه ساچمه به بدن شاه هم اصابت كرد ولى ملتزمين رسيدند و آنها را دستگير كردند و محل اجتماع محركين آنها را يافتند و عدهء زيادى از آنها اعدام شدند . در ولايات هم هرجا تجمعى ميكردند بامر شاه جمعيت آنها را متفرق و رؤساى آنها را اعدام ميكردند ، در همين وقت بوده است كه بنا بكتاب منتسب به دالگاروكى ، ميرزا حسينعلى و ميرزا يحيى بوساطت او نجات يافته و به بغداد و سپس به عكا رفتهاند . فوت ميرزا اسمعيل مستوفى ميرزا اسمعيل مستوفى تا سال 1269 در قيد حيات بود و در اواسط اين سال بدرود زندگى گفت ، چون تاريخ ولادتش بدرستى معلوم نيست سن حقيقى او مجهول است ولى مسلما كمتر از نود و پنج سال قمرى نداشته است ، زيرا چنان كه در جاى خود نوشتهام در 1193 هنگام آمدن آقا محمد خان براى بند و بست با رؤساى ايل قاجار ، ميرزا اسمعيل پيشكار يكى از خوانين ايل قاجار و البته كمتر از بيست سال نداشته و بنابراين نود و پنج سال حداقل سن اوست . ناصر الدين شاه در موقع فوت برادرم ميرزا محمود وزير ، كه بازماندگان خانواده على الرسم بحضورش رفته بودند پس از تحقيق از سن ميرزا محمود و پدرش حاجى ميرزا نصر اللّه گفته بوده است كه : « اگرچه حاجى ميرزا نصر اللّه هشتاد و سه سال عمر كرده و بد سنى نداشته ولى بپدرش كه در حدود نود و پنج سال عمر كرده نرسيده است » ميرزا اسمعيل تا آخر عمرش هميشه در موارد رسمى حاضر ميشده است . ناصر الدين شاه در همين روز گفته است كه : « جد اعلاى شما براى من خيلى كتابچه ( دستورالعمل ) خوانده است » معلوم مىشود كه سوارىها و بيابانگرديهاى ايام سلطنت آقا محمد خان كه در اوقات جوانى او بوده است ، ساختمان او را قوى و محكم ، و بىآلايشى زندگانى صحت او را حفظ كرده بوده است كه با داشتن نود و چند سال ميتوانسته است بوظائف رسمى كار خود قيام نمايد . اگر صحيح باشد كه طول عمر هم ميراث ميرسد در ميان اولاد و نوه نبيرههاى ميرزا اسمعيل پنج شش نفرى بودهاند كه سن آنها از هشتاد گذشته و يكى از آنها فاطمه خانم دخترش كه مادر پدر آقاى عبد العظيم قريب است ، از نود سال هم بيشتر عمر كرد و تا نزديك فوتش صحيح المزاج بود .