عبدالله مستوفى
91
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
تكميل علوم جديد به پاريس روانه شدند كه در آنجا تحت سرپرستى عبد الرسول خان نوهء صدر اصفهانى و دستورات حسنعليخان گروسى وزير مختار مقيم دربار پاريس در فنون مختلفه معلومات خويش را كامل كنند . تأسيس سفارتخانه هاى مقيم در اروپا تأسيس سفارتخانههاى مقيم در خارجه از همين تاريخ است . تا اينوقت بااينكه از دول همجوار سفارتهاى مقيم در تهران بود دولت ايران هر وقت كار خاصى پيدا ميكرد سفيرى موقتا به دربارهاى دول خارج ميفرستاد ولى از اين تاريخ در تفليس و حاجى طرخان و بغداد و بمبئى جنرال كنسول و كونسول و در دربار پاريس و لندن و پطرزبورغ و استانبول سفراى مقيم مأمور گشتند . چنان كه ميرزا حسين خان پسر ميرزا نبى خان امير ديوان ( وزير عدليهء زمان محمد شاه ) مقيم دربار دولت عثمانى و مأمور توقف در استانبول گشت . در شهر تبريز هم كارگزارى براى كارهاى اتباع خارجه تعيين شد . تأسيس اين كار لازمهء حق قضاى كنسولهاى خارجه و در حقيقت نتيجهء برقرارى كاپيتولاسيون بود كه واسطهء بين كارهاى اتباع خارجه و دوائر دولت باشد . فرمان شاه در برقرارى يكى از حقوق بشرى بعد از عيد نوروز ، شاه نصرت الدوله را ناظر اعمال وزراء و تا حدى قائممقام خود كرد و سفرى به قم و محلات و همدان و سنندج و سلطانيه و تبريز نمود و پس از اقامت چند هفتهاى در باغ شمال تبريز به مراغه رفت و از راه هشترود به ميانه و خمسه و قزوين و در ماه سوم سال 1276 وارد تهران شد . شاه در سنندج ، كرسى كردستان ، ملاحظه كرد كه ولاة آنجا حقوق مالكيت افراد را محترم نميشمارند و مداخلات نامشروع در املاك اشخاص ميكنند ؛ فرمانى در نسخ اين بدعت صادر كرد و امر داد مضمون آن را در مسجد دار الاحسان كتيبه كنند و آزادى مالكيت از اين روز در تمام كردستان برقرار گرديد . معلوم مىشود در اين دوره ناصر الدين شاه القاب را هم قابل انتقال ميدانسته است همانطور كه لقب اعتماد الدوله را از ميرزا آقا خان گرفته به عيسى خان حاكم اصفهان اعطا كرده بود در اينوقت هم كه ميرزا صادق قائممقام را بواسطهء ضعف مزاج از وزارت عدليه معاف كرد لقب امين الدوله را به فرخ خان امين الملك داد ولى بعدها كمتر اين كار نظير پيدا كرده و لقب جز در مواردى كه كسى را ميخواستند تكدير كنند از كسى گرفته نشده است .
--> قائممقام ، بوده و ميرزا هاشم خان برادرش دو پسر بنام اقبال الدوله و صاحباختيار داشته و اين دو ، پسرى از خود باقى نگذاشتهاند . اما لقب امين الدوله اولكسىكه در زمان فتحعليشاه به اين لقب خوانده شد عبد إله خان پسر محمد حسين خان صدر اصفهانى بوده و بعد از او ميرزا صادق خان قائممقام و بعد از او فرخ خان صدر اصفهانى و بعد از او ميرزا هاشم خان برادرش پدر صاحباختيار و بعد از او ميرزا على خان جد خانواده امينى و بعد از او پسرش ميرزا محسن خان كه در بهار سال 1329 بدرود زندگى گفت به ترتيب به اين لقب ملقب بودهاند .