عبدالله مستوفى
92
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
حتى القاب شغلى ، مانند منشى الممالك و مستوفى الممالك و صاحبديوان و معير الممالك ، هم بعد از انتزاع شغل براى صاحبان آن باقى ميمانده است . براى وزارت داخله هم كسى را بجاى ميرزا صادق تعيين نكردند در حقيقت با استقلال حكام در كارهاى خود ، اينوزارتخانه كارى هم نداشت و سروكار حكام با خزانه و وزارت ماليه بيشتر از وزارتخانهء خود بود چنان كه بعد از اين هم نمىبينيم اينوزارتخانه بود و نمودى داشته باشد . تشكيل مصلحتخانه در سال 1276 شاه مجلسى باسم مصلحتخانه دائر كرد . رياست اين مجلس را به عيسى خان اعتماد الدوله كه از وجوه قاجاريه و منسوب مادرى شاه بود محول نمود . اعضاى اين مجلس عمومىتر از مجلس شوراى وزراء و حتى مستوفى « 1 » و ملا و نويسنده هم در جزو كارمندان آن ديده ميشوند و از اينكه امر داده شده است در ساير ولايات هم نظير آن تأسيس شود معلوم ميگردد كه شاه ميخواسته است چيزى نظير انجمنهاى ايالتى و ولايتى دائر كند ولى هيچ معلوم نيست كه اين مجلس كارى كرده باشد زيرا در آينده ديگر حتى اسم آن را هم نمىشنويم . شاه ميخواهد خود بعرايض مردم رسيدگى كند در اوائل سال 1277 شاه ميخواهد خود بعرائض مردم رسيدگى كند و براى اين مقصود دستخطى صادر مىكند . روزهاى يكشنبه را براى اين مشروع تعيين و در اين روز مراجعهء ساير وزيران را به خود غدقن مينمايد . وزير عدليه و نائب الصدر « 2 » ( معاون وزارت عدليه ) بايد از صبح بحضور شاه بروند و نائب الصدر بايد كتابچهء سفيدى براى وارد كردن عرائض شفاهى و كتبى و حكمى كه در صفحهء مقابل در آنخصوص صادر مىشود ، همراه داشته باشد . شاكىها بايد يكىيكى بحضور بيايند و اگر شكايت جمعى و عدهء شاكيان زياد باشد بايد دو نفر از بين خود تعيين كنند و بحضور بفرستند . عدهاى نائب ايشيك آقاسىباشى و چند نفر فراش و عدهاى نسقچى با ايشيك آقاسىباشى ( وزير تشريفات ) و حاجب الدوله فراشباشى و همچنين آجودانباشى و فوج قراول مخصوصى با سركرده و افسران خود با لباس خوب بايد حاضر باشند . در ولايات هم هركس شكايتى دارد بايد
--> ( 1 ) - چنان كه پدرم ميرزا نصر إله مستوفى و ميرزا محمد تقى سپهر جد آقايان سپهر بعضويت اين مجلس انتخاب شدهاند . ( 2 ) - صدر در حقيقت بمعنى رئيس و در زمان فتحعليشاه كه البته تقليد از دوره صفويه بود وزير عدليه را صدر ديوانخانه ميگفتند و محمد حسين خان اصفهانى ابتدا صدر بوده و بعد صدراعظم شده است . مضاف اليه اعظم هم در اين لقب براى همين بوده است كه با صدر ديوانخانه اشتباه نشود . در زمان محمد شاه وزير عدليه را امير ديوانخانه هم ميخواندند . ميرزا نبى خان ، پدر ميرزا حسين خان سپهسالار ، وزير عدليه و امير ديوانخانه لقب داشته است . نايب الصدر لقب شغلى معاون وزارت عدليه بوده كه تا زمان مشروطه هم اين لقب براى دارنده اين شغل تا حدى مرسوم بوده است .