عبدالله مستوفى
90
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
آتيه باز هم وزارت لشكر با وزير خاصى زنده مىشود و رديف الوزارهاى خود را تجديد خواهد كرد . اما رياست وزراء البته مشكلى نداشت كه يكى از پيرترين همين شش وزير را سمت رياست بدهند تا در مواردى كه كار مهمى پيش ميآيد مجلس شوراى وزراء را تشكيل كند ولى اين تعيين چند وزير چيز تازهاى بود كه در تأسيسات ايران سابقه نداشت و ممكن بود تصور كنند كه رئيس الوزراء فعلى با صدراعظم سابق چندان فرقى ندارد و حس جمعآورى كار كه در طرز استبداد يكى از اصول كفايت صاحب كار بشمار ميرفت از رئيس الوزراء ، نيمچه صدراعظمى ايجاد كند در صورتى كه اگر رئيس مجلس وزراء بيكار يا باصطلاح امروزه « بىپرتفوى » باشد مناسبتر است . بنابراين ميرزا جعفر خان مشير الدوله « 1 » كه سابقا چندين بار به سمت سفارت بدربارهاى اروپا رفته و پيرمرد مجرب با اطلاع حدودشناسى بود بموجب دستخط شاه براى اين كار تعيين شد . رياست مدرسهء دار الفنون كه در حقيقت مقدمه وزارت علوم بود كماكان با اعتضاد - السلطنه باقى ماند زيرا وزراى وقت از اين كار سر درنميآوردند . در حقيقت شاه خود وزير اين وزارتخانه بود و منويات خود را بوسيلهء اعتضاد السلطنه باجرا مىرساند يا بهتر بگوئيم اعتضاد السلطنه مقاصد خود را با پشتيبانى شاه پيش ميبرد . بعد از چندى فرخ خان امين الملك « 2 » از سفارت پاريس احضار و بمنصب وزارت حضور ( وزارت دربار ) و مهردارى شاه نائل آمد و يكنفر ديگر بر عده مجلس شوراى وزراء افزوده شد . چهل و دو نفر از نجيبزادگان كه مقدماتى در دار الفنون تحصيل كرده بودند به جهت
--> ( 1 ) - ميرزا جعفر خان مشير الدوله اصلا تبريزى و سيد و جد اعلاى خانواده مشيرى است كه در دولت قاجاريه اولكسى است كه بلقب مشير الدوله سرافراز شده است و بعد از او تا زمان مشروطه اكثر وزراى امور خارجه ايران به اين لقب ملقب شدهاند . فقط استثنائى كه در اين ميان ديده شده دو تا بيشتر نيست يكى ميرزا سعيد خان جد خانواده انصارى و ديگرى ميرزا عباسخان تفرشى جد اعلاى آقايان فروهر است كه اولى مؤتمن الملك و دومى قوام الدوله ملقب بودند . اسامى مشير الدولهها به ترتيب از قرار ذيل است : ميرزا جعفر خان - ميرزا حسين خان سپهسالار - يحيى خان برادرش - شيخ محسن خان برادر كاظم مظاهر - ميرزا نصر إله خان و اخر الامر پسرش ميرزا حسن خان ( حسن پيرنيا ) كه بعد از پدر وزير خارجه و مشير الدوله شد . ( 2 ) - فرخ خان غفارى كاشانى جوان بسيار زيبائى بوده و به پيشخدمتى فتحعلى شاه نائل آمده است . سبب ترقى او را اينطور نقل ميكنند كه روزى قليان براى شاه ميبرده در اطاق پايش به لبهء قاليچه تصادم مىكند ، سر قليان به روى فرش گرانبها ميريزد و فرخ خان بدون دستپاچگى ميانه قليان را از كوزه جدا كرده آب قليان را روى آتشها ميريزد . اين هوش و اين نظر صائب سبب شده كه از چهارچوب پيشخدمتى خارج و رئيس خلوت شود و بالاخره بمقام سفارت و وزارت برسد . شغل هميشگى اعضاء اين خانواده همان رياست خلوت شاه و تفنگدارى خاصه بوده و بعضى از آنها مانند صاحباختيار و پسرعمويش معاون الدوله بمقامات بلندتر هم ارتقاء يافتهاند . اين خانواده اولاد زياد نداشته فرخ خان داراى دو پسر ، معاون الدوله و مهديخان بقيه در صفحه بعد