عبد الحسين نوايى
مقدمه 12
شاه عباس ( مجموعه اسناد و مكاتبات تاريخى همراه با يادداشتهاى تفصيلى ) ( فارسى )
شاه عباس به نيروى شمشير و كفايت انديشه توانست بر همهء اين مشكلات فائق آيد و سرسركشان زير چنگ آورد . وى عثمانيان را از سرزمينهاى ايران بيرون راند و اوزبكان را درهم شكست و خان احمد خان حيلهگر را از گيلان بيرون كرد و سرزمين گيلان را به ديگر ايالات ايران پيوند داد و حكام لرستان را كه حكومتى پانصد ساله داشتند برانداخت . اما با اين همه ، شهريار صفوى مىدانست كه تنها با شمشير نمىتواند آب رفته به جوى بازآرد و دشمنان را سركوبى كند . وى به خوبى مىدانست كه دوام و رونق حكومتها ، پس از تهيهء آرامش ، به روابط سياسى و بازرگانى مطلوب با كشورهاى مجاور و غير مجاور است . از اين رو نه تنها براى پيشبرد مقاصد سياسى و نظامى خويش ، در مقابل دشمنان سرسختى چون تركان عثمانى و اوزبكان ، با كشورهاى اروپائى مثل فرانسه و انگلستان و نيز آلمان و روسيه و اطريش روابط سياسى برقرار كرد بلكه در طريق تحكيم روابط بازرگانى با اين كشورها بسيار كوشيد . شمار فراوان سفراى وى به انگلستان و روسيه و ايتاليا و آلمان و هلند و اسپانيا و واتيكان و هندوستان و دكن نمودار فعاليت شديد سياسى وى مىباشد . وى از هيچ فرصتى براى مكاتبه و فرستادن پيغامهاى دوستانه و سياسى براى زمامداران كشورهاى اروپائى و آسيائى ( هند ) نمىگذشت و نه تنها بزرگان دربار صفوى را مثل يادگار سلطان روملو و يادگار على سلطان طالش و زينل بيك شاملو و نقد على بيك و حسينعلى بيك بيات را به سفارت مىفرستاد ، بلكه از وجود اروپائيان در دربار خويش نيز استفاده مىكرد و آنان را كه به زبان و انديشهء اروپائيان آشنا بودند از جانب خويش به سفارت مىفرستاد . كما اين كه نخست آنتونى شرلى و سپس برادرش رابرت شرلى را به اروپا فرستاد و فانيان هاسلت نقاش هلندى را كه چند سال در دربار صفوى بود به همراهى موسى بيك به عنوان سفارت به هلند گسيل داشت . و براى تبليغ نظريات سياسى و ديپلوماتيك و تجارى خويش حتى خواجه صفر مسيحى جلفايى پسر خواجه يادگار را به اروپا مىفرستاد و در مورد حفظ روابط دوستانه و سياسى با هند نيز از وجود كسانى چون محمد حسين چلبى و خواجه باقى گرك يراق و خواجه برجعلى نخجوانى و ديگران سود مىجست . بحث دربارهء محتواى نامههاى وى زمانى درازتر و وقتى بيشتر مىخواهد . چه در اين كتاب نظر من بر آن بود . كه اين اسناد مبادله شده را يك جا جمع آورم و علت اين مكاتبات را بيان كنم نه آن كه به محتواى اين نامهها