كليفورد ادموند باسورث ( مترجم : فريدون بدره اى )

131

سلسله هاى اسلامى جديد : راهنماى گاهشمارى و تبارشناسى ( فارسى )

الجزيره به دنيا آمد . او هنگامى كه در فاس تحصيل مىكرد ، تحت تأثير شديد صوفيه مراكش بويژه طريقهء تيجانيّه قرار گرفت و بعدها هنگامى كه در حجاز تحصيل مىكرد به چند گروه از طرائق درويشى پيوست و بالاخره مريد صوفى مراكشى شريف احمد بن ادريس شد . محمد سنوسى علاوه بر تمايلات صوفيانه ، انديشه‌هاى نوين‌گرى و اصلاحى نيز پيدا كرد و بعد از مرگ احمد بن ادريس در 1253 / 1837 در مكه طريقهء خاص خود ، سنوسيّه را ، تشكيل داد . وى چون وطن خود الجزيره را مشاهده كرد كه در شرف افتادن به چنگ فرانسه است ، در سيرنائيك كه در آن‌زمان حكومت مستقيم عثمانيان جايگزين پاشاهاى قره‌مانلى شده بود ( بنگريد به شماره 24 ) ، اقامت گزيد . وى به عوض ماندن در كرانه‌هاى ساحلى به درون صحرا رفت و چند زاويه يا مركز تعليم و تربيت و اجتماعى براى سنوسيه در آن‌جا ساخت . از جملهء اين زوايا ، زاويه‌اى بود كه در 1272 / 1856 در جغبوب نزديك سرحدات مصر ساخته شد . اين زاويه تا 1313 / 1895 پايگاه اصلى طريقه بود ، اما بعدا اين مركز به جنوب به واحهء كفره كه كمتر در دسترس بود ، منتقل شد و اندكى بعد به جايى كه اينك چاد شمالى است انتقال داده شد . پيام طريقت سنوسيه براى صحرانشينان شمال افريقا و مشرق سودان گيرايى داشت . بزرگداشت شخص سنوسى كبير با زهدگرايى و مجاهدت و احترام به اولياء و قديسان كه در آن مناطق رايج بود ، سازگارى كامل داشت ، اما سازمان و تشكيلات محكم و استوار اين طريقه به اين شور و التهابات هدف و اثر داد . انتظار آمدن مهدى موعود كه اسلام را به سادگى نخستين آن باز مىگردانيد نيز همه جا شايع بود و اين را حوادث دانگولا كه جنبش مهديه در اواخر قرن نوزدهم در آن‌جا پيدايش يافت ، به خوبى نشان مىدهد . سنوسيه خواهان وحدت مجدد اقوام مسلمان بودند و سلطان عبد الحميد دوم عثمانى ( بنگريد به شماره 130 ) اميدوار بود كه پشتيبانى آن‌ها را براى سياست‌هاى « پان اسلامى » خود به دست آورد . در واقع ، سنوسيه شور تبليغى زيادى داشتند و زاويه‌هايى در حجاز ، مصر ، فزّان و در جنوب تا واديه و درياچهء چاد ساخته بودند و در اين مورد ، براى تبليغ دينى راه‌هاى كاروان‌رو ماوراء صحرا را دنبال مىكردند . در مقابله با پيشروىهاى فرانسويان در چاد و سودان مركزى ، سنوسىها در جبهه نخستين مبارزان قرار داشتند ، هم‌چنان‌كه مدت بيست سال از 1911 به بعد نيروى محركه پشت سر مقاومت ليبى در برابر مهاجمان ايتاليايى بويژه در سيرنائيك بودند . ورود ايتاليا در جنگ جهانى اول به طرفدارى از متفقين در 1915 به ناچار سنوسيه را متمايل به جنبش تركان كرد و رئيس طريقه سيد احمد بالاجبار در 1918 به استانبول