بيان علت اين واقعهء جان شكر مسئوليت را بر گردن شاه سلطان حسين مىافكند و همه او را مثل اعلاى سستى و دون همتى و ضعف عقل و تدبير مىشمارند . و از شاه عباس و دوران حشمت و قدرت او ياد مىكنند . كه كشور چنين و چنان بود ، و سلطنت نادر قهار و شمشير جانشكار وى را بخاطر مىآورند كه ايرانيان را بدهلى كشيد و مردم آنجا را قتل عام كرد ؛ در حالى كه نادر و عباس خود يك تن بيش نبودند و نتواند باشد كه تمامى يك رويداد بزرگ اجتماعى بدست يك تن بدون هيچ زمينهء اساسى صورت حصول يابد . استاد محقق مينورسكى در مقدمهء خود بر كتاب تذكرة الملوك ده سبب « 1 » براى حدوث اين فتنهء كبرى ياد مىكند و سپس حسب المعمول بنقل از محمّد محسن مورّخ شاه سلطان حسين صاحب كتاب زبدة التاريخ ، نرم خويى و سستى و كاهلى وى را مورد بحث قرار مىدهد و در تأييد آن گفتار كرنليوس « 2 » را مىآورد كه : « ايرانيان معتقدند از شاه فقط اسمى براى آنها مانده است » و از قول ولينسكى مىگويد « 3 » كه : « وى رعيت رعاياى خويش است و كمتر ابلهى مثل وى را مىتوان در ميان مردم عادى نيز پيدا كرد » . « 4 » در صحّت و مؤثر بودن اينها همه ترديدى نمىتوان داشت ، ولى اگر بنا باشد ملا حسين « 5 » را تا اين درجه مسئول بدانيم ناچار آنان كه وى را بفرمانفرمايى برگزيدند و هم آنان كه سى سال

--> ( 1 ) - رجوع كنيد به مقدمهء كتاب تذكرة الملوك ، ص 23 - 24 ، چاپ لندن ، 1943 ميلادى . اين كتاب توسط مسعود رجب‌نيا ترجمه و مؤسسه امير كبير آن را منتشر نموده است . ( 2 ) - CorneliusdeBruyn نقاش هلندى كه در روزگار اين پادشاه در ايران بوده است . ( 3 ) - Volinsky سفير دولت مسكوى روسيه كه براى عقد معاهده تجارتى از طرف پطر كبير در روزگار اين پادشاه به ايران آمد . ( م - م ) . ( 4 ) - رجوع كنيد به تذكرة الملوك ، ص 24 . ( 5 ) - لقبى است كه خود مىخواسته است براى خويش انتخاب كند . رجوع كنيد به كتاب حاضر ذيل صفحه 76 .