بناهاى عمومى به تدريج ايجاد و شهر بنا گرديد . بناى حرم در آغاز دوران صفويه و به همت شاه اسماعيل صفوى و به اعتبارى ديگر دختر او شاه بيگم دستخوش تغييرات اساسى شد و گنبد فراز حرم و ايوان با حفظ اساس پيشين برپا گرديد . بدين ترتيب مجموعهء بناهاى آستانه در سراسر دوران صفويه همچنان در جهت توسعه و شكوه هر چه بيشتر مورد توجه قرار گرفت . 4 سلاطين قاجار نيز بخصوص فتحعلى شاه و ناصر الدين شاه در افزايش شكوه و جلال و آبادانى آستانهء حضرت معصومه اقداماتى را به عمل رساندند . روايت است كه فتحعلى شاه در ابتداى زندگانى نذر كرده بود كه اگر پادشاه شود بر زيور و جلال قم بيفزايد و اهالى آن را از ماليات معاف كند ، اما اطمينانى نيست كه او به نذر خود رفتار كرده باشد ، على هذا وى شهر قم و توابع آن را تيول مادر خود ساخت ، و به‌جاى روكارى كاشى گنبد ، خشتهاى مسين زراندود گذاشت و مدرسه‌اى در جوار آنجا ساخت با درآمد موقوفه‌اى براى تحصيل يك صد طلبه و نيز بيمارستان و مهمانخانه‌اى تاسيس نمود و مىگويند هر ساله 000 / 100 تومان خرج آنجا مىكرده است . و هروقت كه به قم مىرفته راه تا حرم را پياده مىپيموده و هنگامى كه وفات يافت بنابر وصيتش او را در قم دفن كردند 5 . در زمان ناصر الدين شاه گنبد ديگر را هم مطلا كردند و بناى صحن جديد توسط ميرزا على اصغر امين السلطان چندين سال به طول انجاميد و جاده‌هاى جديد در فاصلهء ميان تهران قم احداث گرديد . 6 بنابراين اين شهر از ديرباز هم به دليل جاذبهء زيارتى و هم به دليل موقعيت جغرافيايى آن‌كه در مسير شهرهاى باستانى شيراز و اصفهان قرار داشته نه فقط كه ميعادگاه زائران شيعه مذهب بوده ، بلكه محل عبور و سياحت سياحان فرنگى نيز بوده است . ناصر الدين شاه قاجار نيز در طول 50 سال سلطنت خود ، بيشتر اوقات را در سفر به سر مىبرد . و در ضمن گشت‌وگذار خاطرات روزانه‌اش را هم يادداشت مىكرد . به همين جهت از وى سفرنامه‌هاى متعددى برجاى مانده است ، وى سه‌بار در سالهاى 1290 7 ، 1295 8 و 1306 9 ه . ق به فرنگستان رفت و سفرنامه‌هاى خود را از لحظه حركت از تهران و گاهى چند روز قبل از حركت تا زمان برگشت به تهران به رشتهء تحرير درآورد . خاطرات وى در سفر اول و دوم به خط خودش و در سفر سوم به تقرير وى و خط همراهانش از قبيل دختر خوش‌خط او فخر الدوله ، البته تا مرز ارس ،