مصلحين خيرانديش ! ! يعنى دولت انگليس « 1 » و غيره واسطه در اصلاح شدند و عهدنامه گلستان را در آن عهد بستند و پشت ملت ايران را در آن روز شكستند بقسمى كه سالهاى دراز از زير بار آن معاهده بيرون نتواند آمد و ما براى استحضار خاطر عموم خوانندگان صورت آن عهدنامه را عينا در اين سفرنامه مينگاريم تا همه آقايان بدانند سابقين ما چه قسم مردمانى بوده‌اند كه براى يك مقصد بسيار محقرى و خيالى مهمل يك دولت بزرگرا اينطور ذليل و خار و يك ملت را تا اين درجه گرفتار نموده‌اند و عجب‌تر آنكه مغرضين هم بغرض اصلى خود نرسيدند و تقدير خداوندى بر تدابير جاهلانه آنها غالب آمد و بيچاره عباس ميرزا در انتظار سلطنت مرد و اين آرزو را بگور برد ولى صدمات ملت ايران بلكه فناى پولتيكى ايرانيان تا قيامت باقى مانده است . صورت عهدنامه تركمان‌چاى : اعليحضرت امپراطور اعظم كل ممالك روسيه با القابه و اعليحضرت شاهنشاه

--> ( 1 ) جنگهاى ايران و روسيه و عهدنامه‌هاى گلستان و تركمانچاى صفحات مذلت بارى از تاريخ ايران در دوره قاجاريه بشمار مىآيد . از دست رفتن سرزمينى زرخيز و پرجمعيت مانند قفقازيه جنوبى و گرجستان و ارمنستان هرچند كه از لحاظ ارضى و اقتصادى جبران‌ناپذير بود ، ليكن در برابر مقررات ديگر عهدنامه تركمانچاى از قبيل محدوديت ارضى ايران و سلب مالكيت ايران از درياى خزر و برقرار شدن حق قضاوت كنسولى ( كاپيتولاسيون قضايى ) درباره اتباع روسيه ، كه لطمه شديدى به استقلال سياسى و قضايى ايران وارد آورد ، قابل تحمل بود ، روسيه با عقد پيمان تركمانچاى نفوذ سياسى خود را در ايران برقرار ساخت و بايد اين حقيقت براى ملت ايران روشن گردد كه يكى از علل شكست ايران در جنگهاى قفقازيه و تسليم دربار ايران در برابر مطامع استعمارى روسيه سياست شوم استعمارى انگلستان بود كه همواره مصالح و منافع ملت ايران را فداى مطامع خويش مىكرد . در زمينه جنگهاى ايران و روس نيز سياست خائنانه انگليس كه در خفا با دولت تسارى روس براى تسلط بر ايران همداستان شده بود ، شاه و درباريان ساده‌لوح ايران را فريب داد و با وجود آنكه طبق پيمان با ايران متعهد و ملزم بود كه ايران را در برابر حملات دولت ثالث حمايت كند هنگام ضرورت از كمك و يارى چشم پوشيد و ايران را در برابر رقيب زورمندى مانند روسيه تسارى تنها گذاشت . صفحه 78 كتاب « ايران در دوره سلطنت قاجار »