شصت متر پهنا دارد « 1 » ، و در چهاربرش مسجدها و ايوان كاخ سر به آسمان برداشته است . اين ميدان در قديم ، عرصهء چوگان‌بازى بود . دروازهء مرمرين ( بازمانده ) نشانهء اين ( كاربرد ميدان در جاى زمين چوگان‌بازى ) است . امروزه پهنهء زمين‌هاى چوگان بازى ، كه دويست‌وهفتاد در يكصد و هشتاد متر است ، به نيم وسعت اين ميدان هم نمىرسد . در اين ميدان كه بايستيم ، به يقين سيماى شاه عباس بزرگ كه در اواخر سدهء شانزده - سوارانى همچون مهره‌هاى شطرنج همراه خود مىآورد و سراسر روز در اينجا به ديدن چوگان‌بازى خوش مىگذراند ، به روشنى پيش چشم خيالمان مىآيد . آثار گوناگون معمارى در اصفهان ، در نيمهء دوم سدهء هيجده ميلادى ( سدهء 12 ه . ) با هجوم افغان‌ها سخت آسيب ديد ، يا يكسره ويران شد ؛ اما هنوز عمارت‌هاى بسيار كه عظمت قديم را مىنمايد بازمانده است . از شكوهمندترين اين بناها مسجد شاه ، عالىقاپو و چهل‌ستون است . مسجد شاه مسجد شاه مشرف به ميدان ( نقش جهان ) نمونه‌اى زيبا و باشكوه از آثار معمارى و بناهاى ايرانى است . در ديدارم از مسجد شاه ، به لطف مخصوص و سفارش آقاى بهرامى ، استاندار اصفهان ، متولى اين مسجد راهنمايم شد . چندى بعد كه آقاى بهرامى وزير شده بود ( در تهران ) از او شنيدم كه من نخستين وزيرمختار غيرمسلمان بودم كه به درون اين مسجد قدم گذاشته . هرچند كه خودم را مانند ايرانىها آسيايى مىدانستم و بىترديد و تأملى پا به صحن مسجد گذاشتم ، در ورودم و در زير نگاه تند و تعصب‌آميز قاريان و نمازگزاران كه در كنار در و در دالان ورودى نشسته بودند ،

--> ( 1 ) . دالمانى نوشته است كه طول ميدان شاه تقريبا 386 متر و عرض آن 140 متر است ( ص 926 ) . جمالزاده به نقل از يك معمار نامى فرنگى ، طول و عرض اين ميدان را به ترتيب 510 و 165 متر ياد كرده است . ( همان كتاب ، ص . 72 )